Nga Kosova në Maqedoninë e Veriut, si po zgjerohet përplasja Rama-Kurti

Në qershor, në samitin e Ballkanit Perëndimor në Mal të Zi, kryeministrja italiane Giorgia Meloni nuk mori pjesë. Në Romë, mungesa e saj u interpretua si një sinjal politik për qëndrimin e Italisë ndaj mënyrës se si duhet të vijojë zgjerimi i Bashkimit Evropian në Ballkanin Perëndimor. Megjithatë, në atë kohë u raportua se Meloni nuk mori pjesë për shkak të tejzgjatjes së një ceremonie të Karabinierëve në Kalabri, shkruajnë mediat e huaja. 

Samiti i Tivatit e riktheu zgjerimin e BE-së në qendër të agjendës evropiane, ndërsa Mali i Zi shihet si një nga kandidatët më të avancuar në procesin e anëtarësimit.

Në këtë panoramë, Maqedonia e Veriut është rikthyer në qendër të vëmendjes së Ballkanit jo për shkak të një përshpejtimi të papritur drejt Brukselit, por sepse është shndërruar në një tjetër terren përplasjesh mes dy liderëve që prej vitesh konkurrojnë për lidershipin politik dhe simbolik të shqiptarëve në rajon: kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, dhe kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama.

Në mes qëndron një Bashkim Evropian gjithnjë e më i kujdesshëm, i cili e sheh Ballkanin përmes prizmit të stabilitetit dhe do të preferonte të niste zgjerimin me Malin e Zi, një kandidat më i vogël dhe më i menaxhueshëm, duke shmangur një paketë të përbashkët për të gjitha vendet e rajonit.

Një zgjedhje e tillë rrezikon të ushqejë tensionet pikërisht në zonën më të brishtë të Ballkanit dhe e vendos edhe Italinë, tradicionalisht e afërt me Edi Ramën, në një pozicion të vështirë.

Forca e re politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut
Gjatë muajve të fundit, koalicioni VLEN, një forcë e re politike shqiptare në Maqedoninë e Veriut, është shndërruar në një aktor të rëndësishëm të skenës politike.

Shumë prej drejtuesve të tij vijnë nga qarqe të afërta me lëvizjen kosovare Vetëvendosje, platformën politike të Albin Kurtit. Ata ndajnë retorikën kundër korrupsionit, qëndrimin kundër elitave dhe një rrjet ndërkufitar që lidh aktivistë nga Kosova, organizata joqeveritare dhe lëvizje qytetare në Maqedoninë e Veriut.

VLEN përfaqëson një shkëputje nga e kaluara dhe sfidon hapur BDI-në, partinë shqiptare në Maqedoninë e Veriut, e cila ka qenë aleate e Ramës dhe konsiderohet më e moderuar dhe më pro-BE.

Tensionet mes Tiranës dhe kësaj force të re politike shqiptare në Shkup kanë arritur nivele të pazakonta. Gjatë kësaj vere, Edi Rama pengoi përfaqësues të VLEN-it të hynin në Shqipëri.

Sipas burimeve të qeverisë shqiptare, rrjeti i aktivistëve të afërt me Vetëvendosjen konsiderohet ndër faktorët që qëndrojnë pas valës së fundit të protestave kundër Ramës në Shqipëri: demonstrata, fushata të koordinuara në rrjetet sociale dhe presion politik që kryeministri shqiptar i sheh si pjesë të një strategjie rajonale të Albin Kurtit për ta dobësuar atë.

Rama beson se Kurti po ndërton një rrjet pan-shqiptar, me natyrë revolucionare, që shtrihet në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Shqipëri dhe Mal të Zi, dhe që synon të mobilizojë të rinjtë dhe lëvizjet kundër elitave politike.

Sipas Tiranës, ky rrjet synon veçanërisht të destabilizojë skenën politike të brendshme shqiptare.

Frustrimi i Edi Ramës
I vetëdijshëm se një retorikë e hapur pan-shqiptare, që rikthen në kujtesë idetë e “Shqipërisë së Madhe”, mund të ketë efekt të kundërt në opinionin publik evropian dhe mbi të gjitha të prishë ekuilibrat delikatë të fuqisë me Serbinë, Rama po përpiqet të frenojë aktivitetin e Kurtit.

Por pikërisht në këtë terren Kurti po e sfidon Ramën duke u paraqitur si lider i një pan-shqiptarizmi qytetar dhe ndërkufitar, që synon të riformësojë ekuilibrat politikë në rajon.

Për Ramën, ky projekt është i rrezikshëm. Ai mund të alarmojë Brukselin, të acarojë Beogradin dhe ta komplikojë më tej rrugën e Shqipërisë drejt Bashkimit Evropian.

“Vetoja” e Bullgarisë ndaj Shkupit
Në frontin maqedonas, situata është po aq komplekse.

Maqedonia e Veriut ka ndërmarrë hapa të rëndësishëm drejt BE-së, përfshirë Marrëveshjen e Prespës me Greqinë, e cila zgjidhi mosmarrëveshjen për emrin e vendit dhe i hapi rrugë integrimit euroatlantik. Sot, Athina mbështet hapur anëtarësimin e Shkupit në Bashkimin Evropian.

Pengesa kryesore mbetet Bullgaria, e cila prej vitesh ka bllokuar përparimin e negociatave, duke vendosur kushte që Shkupi i konsideron politikisht të papranueshme dhe ndërhyrëse në çështjet e identitetit kombëtar.

Bllokada bullgare lidhet me marrëveshjet e nënshkruara nga qeveria e Zoran Zaevit me Sofjen në vitet 2017 dhe 2019.

Këto marrëveshje parashikonin, ndër të tjera, ndryshime kushtetuese për njohjen e pakicës bullgare dhe zbatimin e të ashtuquajturit Protokolli i Dytë, i cili krijon mekanizma për shqyrtimin e përbashkët të historisë, kulturës, gjuhës dhe trashëgimisë letrare.

Për Sofjen, protokolli është një instrument për harmonizimin e narrativave historike. Për Shkupin, ai shihet si një mekanizëm kontrolli mbi identitetin, i cili mund t'i japë Bullgarisë një të drejtë të përhershme vetoje mbi programet shkollore, tekstet e historisë, përkujtimet publike dhe përcaktimet gjuhësore.

Kjo mund të hapte gjithashtu rrugën për mosmarrëveshje ligjore dhe diplomatike, duke rrezikuar paralizimin e procesit të anëtarësimit.

Kryeministri maqedonas, Hristijan Mickoski, ka deklaruar se është i hapur për një kompromis: po për ndryshimet kushtetuese, por jo për zbatimin e Protokollit të Dytë, të cilin e konsideron tepër ndërhyrës dhe potencialisht destabilizues.

Sofja, megjithatë, këmbëngul se pa zbatimin e protokollit nuk mund të ketë përparim në kapitujt e negociatave.

Lëvizjet e SHBA-së
Sipas burimeve diplomatike rajonale, Shtetet e Bashkuara nën administratën e Donald Trump kanë hapur një kanal konfidencial komunikimi me Sofjen, me synimin për ta bindur Bullgarinë të zbusë presionin ndaj Shkupit.

Uashingtoni thuhet se është mbështetur në një precedent të rëndësishëm: në vitet 2018-2019, SHBA-të arritën të bindnin Bullgarinë të mos bllokonte anëtarësimin e Maqedonisë së Veriut në NATO, pavarësisht mosmarrëveshjeve mbi identitetin kombëtar.

Sot objektivi thuhet se është i ngjashëm: të parandalohet që konflikti bullgaro-maqedonas të shndërrohet në një tjetër pikë dobësie në Ballkan.

Sipas këtyre burimeve, Uashingtoni mund të jetë duke pritur momentin më të përshtatshëm politik, veçanërisht zgjedhjet presidenciale bullgare të vjeshtës, të cilat mund të ndryshojnë ekuilibrat e brendshëm politikë dhe të krijojnë një hapësirë të re për një marrëveshje diplomatike.

E gjithë kjo ndikon edhe në pozicionin e Italisë.

Roma ka qenë prej vitesh një nga mbështetëset kryesore të zgjerimit të BE-së në Ballkanin Perëndimor dhe mban marrëdhënie të afërta me Edi Ramën.

Por konkurrenca mes Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë mbi ritmin e anëtarësimit e vendos Italinë në një pozitë delikate.

Në disa kryeqytete evropiane po dominon një qasje më e kujdesshme: fillimisht Mali i Zi, i konsideruar kandidati ideal për një zgjerim “teknik”.

Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut kanë përballë çështje më komplekse, tensione etnike, rivalitete të brendshme politike dhe marrëdhënie delikate me fqinjët.

Në këtë pikë, Maqedonia e Veriut është bërë kryqëzimi ku takohen ambiciet pan-shqiptare të Kurtit, lidershipi rajonal i Ramës, hezitimet e BE-së, presioni identitar i Bullgarisë dhe manovrat diplomatike të Shteteve të Bashkuara.

Pa një zgjidhje të konfliktit politik mes dy liderëve shqiptarë dhe pa një kompromis të qëndrueshëm me Sofjen, rruga e Shkupit drejt Bashkimit Evropian rrezikon të mbetet e brishtë dhe e pasigurt.