“Unë nuk i urrej”, thotë Kada Hotiç, 82 vjeçe, për BIRN në telefon. “Thjesht pyes veten se çfarë lloj njeriu duhet të jesh që të nderosh një kriminel lufte.”
Hotiç iu përgjigj telefonatës nga spitali, ku po kryente kontrolle mjekësore, ndërsa përpiqej të ndiqte reagimet pas vdekjes javën e kaluar të Ratko Mlladiçit, kriminelit të dënuar të luftës që po vuante një dënim me burgim të përjetshëm për gjenocidin në Srebrenicë.
Hotiç humbi bashkëshortin, një djalë dhe dy vëllezër në gjenocidin e korrikut 1995. Më shumë se 50 anëtarë të tjerë të familjes së saj të gjerë u vranë në një seri vrasjesh sistematike të kryera pasi forcat e Mlladiçit pushtuan zonën e Srebrenicës, të shpallur “zonë të sigurt” nga OKB-ja, duke kryer krime që u klasifikuan si gjenocid nga gjykatat ndërkombëtare dhe vendase.
Ajo i ndoqi me shqetësim, por jo me habi, ceremonitë publike përkujtimore për Mlladiçin në disa pjesë të entitetit të Republikës Srpska, me shumicë serbe, në Bosnje dhe Hercegovinë, natën e vdekjes së tij të enjten e kaluar. Në vendlindjen e saj, Zvornik, qindra njerëz brohorisnin emrin e Mlladiçit, ndërsa disa mbanin flamuj dhe simbole të Ushtrisë së Republikës Srpska të kohës së luftës, të cilën Mlladiçi e drejtoi në Srebrenicë.
“Asgjë nga këto nuk më habit”, tha Hotiç për BIRN, duke i përshkruar marshimet dhe nderimet si vazhdim të diçkaje që ajo e ka parë të zhvillohet gjatë 30 viteve të fundit.
“Gjithë këto vite ka pasur mohim. Ata vazhdojnë të përpiqen të thonë se nuk është e vërtetë. Por për të gjithë ne është e qartë – të gjitha provat, gjithçka që ekziston, varret, vejushat, të dashurit e viktimave, njerëzit e zhvendosur, gjithçka është e qartë për mbarë botën. Nuk e di çfarë lloj njerëzish janë ata që ende përpiqen të thonë se nuk ka ndodhur, që pyesin se kush ishte në të vërtetë agresori, sikur të kishte dy palë në këtë mes”, tha ajo.
“Nuk e kuptoj. Mendoj se askush nuk mund ta kuptojë dot.”
Veçanërisht shqetësues për të ishte fakti se shumë prej personave që dolën në rrugët e Zvornikut për të glorifikuar Mlladiçin ishin të rinj.
“Nuk arrij ta kuptoj se çfarë lloj politike i ka infektuar këta njerëz deri në këtë pikë”, tha Hotiç. “Dhe nuk mendoj se kjo do të ndalet së shpejti, sepse tani janë të rinjtë ata që janë infektuar. U kanë mësuar të jenë krenarë, në vend që t’u vijë turp për të.”
“Po bëjnë homazhe aty ku ndodhën vrasjet”
Midheta Kaloper, një grua boshnjake që i mbijetoi krimeve të kryera nga forcat e Mlladiçit në qytetin e Focës, tha gjithashtu për BIRN se vdekja e tij i solli pak ndjesi lehtësimi. Ashtu si Hotiçi, edhe ajo u trondit nga pamja e të rinjve që marshonin për të nderuar të dënuarin për gjenocid nga radhët e serbëve të Bosnjës.
“Sinqerisht, do të kisha preferuar të kishte jetuar edhe njëqind vjet, që ta ndiente vetë gjithë atë dhimbje”, tha ajo. “Por ajo që më dhemb më shumë, personalisht dhe si qytetare, nuk është aspak vdekja e tij – është të shoh 20 apo 35-vjeçarë që nuk nuk kishin lindur fare gjatë luftës duke marrë pjesë në këto marshime.”
Si nënkryetare e Shoqatës së Nënave të Enklavave të Srebrenicës dhe Zepës, Hotiçi, dhe si themeluese e Shoqatës së Viktimave të Luftës Foca ’92-’95, Kaloper, kanë kaluar vite duke punuar për të drejtat e viktimave.
Kaloper tha se fakti që Mlladiçi po nderohej në vende ku forcat e tij kryen disa nga krimet më të rënda, si Zvorniku dhe Visegradi, ishte veçanërisht shqetësues.
“Ata po bëjnë homazhe për Ratko Mlladiçin – një kriminel lufte, një vrasës – pikërisht në të njëjtat qytete ku ndodheshin kampet e vrasjeve, ku ndodhën përdhunimet. Kjo më shqetëson shumë më tepër se çdo gjë tjetër.”
Kaloper tha se vitet që nga dënimi përfundimtar i Mlladiçit nga gjykata e OKB-së në Hagë në vitin 2021 kishin sjellë një qetësi të brishtë, të cilën ajo tani e kupton se sa e pasigurt ishte.
“Pas dënimit të tij, gjërat u qetësuan, në njëfarë mënyre. Njerëzit u mësuan me idenë se jeta do të vazhdonte, se gjërat do të bëheshin pak më mirë”, tha ajo.
“Mendoj se ajo që po shohim tani është se asaj qetësie, asaj heshtjeje pas vendimit, i mjaftoi vetëm një shkëndijë që të ndizet sërish. Vdekja e tij erdhi, në njëfarë mënyre, pikërisht në kohën e duhur për këtë fushatë politike (në prag të zgjedhjeve të tetorit në Bosnje dhe Hercegovinë). Të gjithë do ta përdorin këtë gjë pikërisht ashtu siç u leverdis, të gjithë do të gjejnë tek ajo çfarëdo që i përshtatet narrativës së tyre.”
Ajo tha se do të dëshironte që kjo ngjarje thjesht të lihej të kalonte, pa u shndërruar nga politikanët në propagandë dhe argumente për fushatën.
“Për mua, gjëja më e ndershme do të kishte qenë që vdekja e tij të trajtohej ashtu siç duhej, pas atij procesi të gjatë ligjor (nga viti 2012 deri në vitin 2021 në gjykatën e Hagës), dhe më pas të mbyllej, në mënyrë që të mund të ecnim përpara”, shpjegoi ajo.
“Por tani kjo nuk është e mundur. Disa njerëz po reagojnë nga diçka të sinqertë që e ndiejnë. Ndërsa disa të tjerë thjesht po e përdorin këtë moment.”
