Kompozitori Haig Zacharian ishte vetëm 14 vjeç, kur në Durrës filluan punimet për zbulimin e amfiteatrit antik. Shtëpia e tij ishte pjesë e listës së banesave që do të rrafshoheshin për shkak të hapjes së shkallareve, ndërsa ai vetë punoi gjatë verës me grupin e madh të punëtorëve.
“Largoja dherat me karrocë dore, njëlloj si shumë bashkëmoshatarë të mi të lagjes,” kujton Zacharian, sot 74 vjeç.
Pavarësisht planeve, familja Zacharian u zhvendos në vitin 1972, thuajse dy vjet pas ndërprerjes së punimeve, pasi shtëpia e tyre rrezikonte të rrëshqiste në kraterin e hapur të kantierit.
Gërmimet për zbulimin e amfiteatrit antik të Durrësit filluan 60 vjet më parë dhe vazhdojnë të mbeten edhe sot një punë në progres.
Mes viteve 1966-1970, mbi 33 shtëpi u prishën dhe rreth 50 familje u larguan nga lagjia e tyre mes mureve të kalasë, për t’i hapur vend shkallareve dhe galerive, të ngritura siç shkruante historiani Marin Barleti, me “zgjuarsi dhe mjeshtëri të admirueshme”.
Profesori Afrim Hoti ishte asokohe një student i degës së Histori-Gjeografisë, por u bë më vonë një nga bashkëpunëtorët e ngushtë të arkeologut Vangjel Toçi, zbuluesi i amfiteatrit.
Hoti kujton se Toçi i publikoi rezultatet e zbulimit në një artikull në revistën “Monumentet”, duke planifikuar që të përgatiste më tej një botim të posaçëm.
“Ai kishte besim se, për këtë vepër të arkitekturës romake, do të përgatiste për botim një vëllim të veçantë,” thotë Hoti, ndërsa shton se puna e mëtejshme e arkeologut u pengua “nga burokracitë dhe egot e sëmura”.
Ndryshe nga familja Zacharian, familja Bërdaku vazhdon të jetojë edhe sot në të njëjtën banesë shekullore. Nga dritaret, familjarët e saj shohin të gjithë shkallaret në formë elipsi të monumentit të madh.
Ed Bërdaku kujton me radhë familjet fqinje që jetonin mbi monument; familjet Kollçaku, Dhamo, Gagani, Njala dhe Zacharian, Sela, Velja, Gryka, Kthupi, Lipe e Puka, Murga e Kapedani etj.
Sot rreth të 70-ave, Edi thotë se të gjitha familjet duhen kujtuar, sikurse edhe lagja e vjetër e amfiteatrit.
“E mbaj mend grupin e madh të punëtorëve, ku ishte i pranishëm gjithmonë prof. Vangjeli, ndonjëherë edhe 100 vetë,” kujton Bërdaku, ndërsa tregon një episod ku rrëshqitja e dherave rrezikoi jetën e Ilia Toçit, drejtuesit të punimeve.
Profesor Afrim Hoti kujton zbulimin e rastësishëm të strukturave të amfiteatrit, ndërsa shton se edhe më herët kishte gojëdhëna mes banorëve.
“Tek banorët rrëfeheshin gojëdhëna të eksistencës së strukturave të vjetra dhe të nënkalimeve ndën shtëpitë e tyre,” thotë Hoti. “Ishte nuhatja intuitive e Vangjel Toçit, që hodhi hapin e parë në zbulimin e amfiteatrit,” shtoi më tej ai.
Nxjerrja në dritë e strukturave të monumentit dhe emri i arkeologut Vangjel Toçit u bënë kaq të njohur, sa që pati një shtim të ndjeshëm të vizitorëve, jo vetëm vendas, por edhe të huaj.
Profesor Hoti tregon se mes vizitorëve ishin edhe historiani i njohur francez, Louis Robert, një personalitet botëror i epigrafisë greke dhe Alain Ducellier, historian dhe albanolog.
Dhjetra artikuj shkencorë u shkruan më pas për amfiteatrin e qytetit me kulturë 3000-vjeçare. Prof. Afrim Hoti ndjehet mirë që kolana e botimeve shkencore për Durrësin, fillon me përmbledhjen e zbuluesit të amfiteatrit, Vangjel Toçi, “Kërkime arkeologjike”.
Por monumenti më i madh i zbuluar në Shqipëri ka po atë pamje që kishte në fillim të viteve ’70. Asgjë nuk ka ndryshuar. Punimet kanë mbetur pezull, arena ende nuk dihet se si ka qenë, ndërsa familjet që kanë mbetur nuk dinë asgjë për të ardhmen e tyre.
“I vetmi transferim i ri është ai i vitit 2015, kur u kompensuan dhe u larguan nga perimetri i amfiteatrit Dragovojat, Myshketat, Bylykbashët, e ndonjë tjetër,” kujton Ed Bërdaku.
Në sallën e këshillit bashkiak të Durrësit ka një foto të madhe bardh’ e zi të lagjes së amfiteatrit, para se ai të zbulohej.
“Do të ishte mirë që banorët e rinj të Durrësit, por edhe vizitorët e tjerë ta dinë se kush ka banuar deri 60 vjet më parë mbi amfiteatër,” përfundoi Bërdaku.
