Shqipëria dhe Mali i Zi janë aq të varura nga turizmi, sa të ardhurat nga turizmi ndërkombëtar përbënin më shumë se gjysmën e eksporteve të tyre në vitin 2019, një varësi që, sipas analizës, është edhe më e madhe se ajo e Dubait nga nafta.
Sa i qëndrueshëm është një model ekonomik që mbështetet kaq fort te turizmi dhe, mbi të gjitha, a mund ta bëjë turizmi një vend të pasur?
Në shumë vende të Europës Jugore, turizmi konsiderohet prej kohësh si një lloj “industrie e rëndë” moderne dhe si një prej motorëve kryesorë të rritjes ekonomike. Por analisti i lartë Marko Jukic, nga Bismarck Analysis në Palladium, argumenton se mbështetja e tepruar tek turizmi mund të jetë një iluzion i rrezikshëm ekonomik. Përfundimi i tij është i prerë: asnjë vend në histori nuk është pasuruar vetëm falë turizmit dhe, sipas tij, asnjë vend nuk do të mund ta bëjë këtë.
Të dhënat tregojnë se varësia nga turizmi është veçanërisht e fortë në disa ekonomi të Europës Jugore. Në vitin 2019, të ardhurat nga turizmi ndërkombëtar përbënin më shumë se gjysmën e eksporteve të Malit të Zi dhe Shqipërisë, ndërsa kishin një peshë të konsiderueshme edhe në Kroaci, Greqi, Portugali dhe Spanjë. Sipas Jukic, disa prej këtyre vendeve janë madje më të varura nga turizmi sesa Dubai është nga nafta.
Megjithatë, ekonomitë që mbështeten pothuajse tërësisht tek turizmi nuk janë shndërruar domosdoshmërisht në ekonomi të pasura. Shembuj si Xhamajka, Maldivet apo Bali tregojnë kufijtë e këtij modeli. Edhe rastet që në pamje të parë mund të duken si përjashtime, si Monako apo Andorra, nuk konsiderohen prej tij histori të mirëfillta suksesi të bazuara tek turizmi. Pasuria e tyre lidhet më shumë me kushte të veçanta fiskale dhe financiare, të favorizuara edhe nga numri shumë i vogël i popullsisë.
Rasti pothuajse i pamundur i Kroacisë
Jukic përdor Kroacinë për të treguar matematikisht kufijtë që ka turizmi si instrument për rritjen e të ardhurave. Nëse Kroacia do të synonte të arrinte nivelin e Prodhimit të Brendshëm Bruto për frymë të Zvicrës, rreth 100 mijë dollarë, sipas llogaritjeve të tij vendit do t’i duheshin rreth 1.93 miliardë net-qëndrime turistike në vit.
Për të kuptuar përmasën e kësaj shifre, turistët e huaj realizuan rreth 85 milionë net-qëndrime në Kroaci gjatë vitit 2024, ndërsa në vitin 2025 numri arriti në rreth 85.6 milionë. Pra, diferenca është kolosale.
Edhe për të arritur nivelin e PBB-së për frymë të Gjermanisë, rreth 56 mijë dollarë, Kroacisë do t’i duhej të pesëfishonte fluksin aktual turistik dhe, njëkohësisht, çdo turist të shpenzonte dyfishin e shumës që shpenzon aktualisht. Në praktikë, një skenar i tillë nuk është thjesht i vështirë. Ai bëhet pothuajse i pamundur si nga pikëpamja matematikore, ashtu edhe nga ajo logjistike.
Pse turizmi ka kufij si motor ekonomik
Një nga problemet kryesore lidhet me produktivitetin. Ndryshe nga industria prodhuese apo teknologjia, shumë prej shërbimeve bazë të turizmit kanë hapësirë të kufizuar për rritje të fortë të produktivitetit përmes automatizimit apo inovacionit teknologjik. Shërbimi i pijeve në një lokal, pastrimi i një dhome hoteli apo transportimi dhe shoqërimi i turistëve janë aktivitete ku mundësitë për përmirësime radikale teknologjike janë relativisht të kufizuara. Për këtë arsye, produktiviteti në një pjesë të madhe të industrisë turistike ka ndryshuar shumë më pak ndër shekuj krahasuar me sektorët industrialë apo teknologjikë.
Një tjetër kufizim lidhet me vetë modelin mbi të cilin funksionon turizmi.
Ndërsa një kompani teknologjike apo një industri prodhuese mund ta zgjerojë aktivitetin e saj në tregjet ndërkombëtare, turizmi mbështetet mbi burime që janë fizikisht të kufizuara: plazhet, qytetet, hapësirat urbane dhe fuqia punëtore vendase. Sa më shumë zgjerohet turizmi, aq më shumë rritet presioni mbi këto burime. Pasojat mund të shfaqen në tregun e pasurive të paluajtshme, në kostot e jetesës dhe deri te kohezioni social i komuniteteve lokale.
Një ekonomi shumë e ekspozuar ndaj krizave
Problemi tjetër është cenueshmëria. Turizmi është ndër sektorët më të ekspozuar ndaj goditjeve ndërkombëtare. Pandemitë, luftërat, recesionet ekonomike apo krizat e tjera globale mund të ndryshojnë brenda një kohe shumë të shkurtër flukset e udhëtarëve.
Në këtë aspekt, ai ndryshon nga sektorë si teknologjia apo industria prodhuese, ku kompanitë kanë më shumë mundësi për të inovuar, ndryshuar produktet dhe për t’u përshtatur me kushtet e reja të tregut. Jukic sjell si shembuj ekonomitë që kanë krijuar pasuri përmes sektorëve me vlerë të lartë të shtuar: Tajvani me gjysmëpërçuesit, Danimarka me industrinë farmaceutike dhe Katari me gazin natyror. Në këto raste, pasuria është ndërtuar mbi eksporte dhe aktivitete ekonomike me vlerë të lartë, të cilat mund të gjenerojnë nivele produktiviteti shumë më të mëdha.
Rreziku i një shoqërie me dy nivele
Sipas Jukic, ekonomia e mbështetur kryesisht tek turizmi mund të krijojë edhe një strukturë problematike sociale. Nga njëra anë krijohet një grup relativisht i vogël njerëzish që kontrollojnë pasuritë e paluajtshme dhe asetet turistike. Nga ana tjetër qëndron një numër i madh punonjësish të angazhuar në profesione që kërkojnë relativisht pak aftësi të specializuara.
Në këtë mënyrë, ekonomia nuk arrin të krijojë në masën e nevojshme kapital produktiv dhe as të zhvillojë kapitalin njerëzor që do t’i mundësonte vendit të përshtatej me teknologjitë dhe industritë e së ardhmes. Argumenti i tij është se një ekonomi nuk mund ta ndërtojë perspektivën afatgjatë vetëm mbi punën në shërbim apo dhënien me qira të dhomave dhe apartamenteve.
Nga turizmi drejt prodhimit
Për vendet e Europës Jugore, zgjidhja sipas Jukic nuk është që të investojnë gjithnjë e më shumë kapital dhe burime vetëm në zhvillimin e turizmit. Në vend të kësaj, politikat ekonomike duhet të orientohen drejt rritjes së prodhimit vendas, nxitjes së sipërmarrësve të rinj, uljes së barrës fiskale për të rinjtë dhe krijimit të stimujve që profesionistët e arsimuar që kanë emigruar të rikthehen në vendet e tyre. Ideja është që turizmi mund të vazhdojë të jetë një sektor i rëndësishëm dhe një burim i konsiderueshëm të ardhurash, por nuk mund të zëvendësojë zhvillimin e një ekonomie produktive.
Rikthimi te prodhimi dhe inovacioni shihet si rruga më e qëndrueshme për vendet e Europës Jugore, nëse ato duan të kalojnë nga roli i destinacioneve turistike në atë të ekonomive me peshë dhe konkurrueshmëri më të madhe. /Monitor
