Ekonomia gri vazhdon të jetë një nga problemet strukturore më të mëdha të ekonomisë maqedonase, ndërsa shteti humbet çdo vit qindra miliona euro për shkak të punës së paparaportuar, pagesës së një pjese të pagave “në dorë” dhe shmangies së detyrimeve tatimore e të kontributeve.
Analizat tregojnë se puna informale është e pranishme në shumë sektorë, veçanërisht në veprimtaritë ku mbizotërojnë pagesat me para të gatshme, angazhimet sezonale dhe bizneset e vogla. Përveç punëtorëve të paparaportuar plotësisht, problem i rëndësishëm janë edhe të punësuarit që formalisht janë të regjistruar me pagë më të ulët, ndërsa pjesën tjetër të të ardhurave e marrin në para të gatshme.
Me këtë praktikë zvogëlohen drejtpërdrejt të ardhurat nga tatimi mbi të ardhurat personale dhe kontributet për sigurimin pensional e shëndetësor. Pasojat, megjithatë, nuk i ndjen vetëm buxheti i shtetit. Punëtorët që janë pjesë e ekonomisë informale mbeten pa mbrojtje të plotë sociale, me bazë më të ulët për pension dhe me mundësi të kufizuara për realizimin e të drejtave të tyre të punës.
Ekonomia gri krijon edhe konkurrencë të padrejtë. Kompanitë që i raportojnë të gjithë të punësuarit dhe i paguajnë rregullisht tatimet gjenden në pozitë më të pafavorshme në krahasim me subjektet që shmangin një pjesë të detyrimeve ligjore. Në këtë mënyrë, respektimi i rregullave bëhet kosto shtesë për kompanitë e ndërgjegjshme, në vend që të jetë standard që vlen për të gjithë pjesëmarrësit në treg.
Edhe pse statistika zyrtare në vitet e fundit shënonte përmirësim të disa treguesve të tregut të punës, analizat më të reja paralajmërojnë rritje të përsëritur të numrit të personave të angazhuar informal. Si dobësi kryesore përmenden mbikëqyrja e pamjaftueshme inspektuese, kapacitetet e kufizuara institucionale dhe probabiliteti i ulët për zbulimin e sanksionimin e shkelësve.
Për zvogëlimin e ekonomisë gri nevojiten kontrolle më të shpeshta e më të drejtuara, lidhja e të dhënave nga institucionet, nxitja e pagesave pa para të gatshme dhe krijimi i kushteve ku respektimi vullnetar i rregullave tatimore të jetë më i favorshëm se shmangia e tyre.
Pa reforma më serioze, shteti do të vazhdojë të humbasë të ardhura të konsiderueshme që mund të përdoren për shëndetësinë, arsimin, infrastrukturën dhe mbrojtjen sociale, ndërsa mijëra punëtorë do të mbeten jashtë sigurisë së plotë ligjore e sociale.
