Debati për reformën territoriale nuk mund të reduktohet vetëm te madhësia e bashkive. Pyetja kryesore duhet të jetë: sa mirë përdoren paratë publike dhe çfarë përfiton qytetari?
Të dhënat e vitit 2024 tregojnë se Bashkia Klos, megjithëse më e vogël, paraqitet më mirë se Bashkia Mat në disa tregues të rëndësishëm.
Klosi përdori 29,6% të shpenzimeve për investime kapitale, ndërsa Mati vetëm 19,8%. Pra, nga çdo 100 lekë të shpenzuara, Klosi çoi afërsisht 30 lekë në investime, ndërsa Mati rreth 20 lekë.
Dallimi bëhet edhe më i qartë kur investimet llogariten për banor:
* Klos: rreth 8 429 lekë investime për banor
* Mat: rreth 7 435 lekë investime për banor
Kështu, investimi për frymë në Klos ishte rreth 13% më i lartë se në Mat.
Edhe struktura e shpenzimeve administrative paraqitet më e favorshme për Klosin.
Shpenzimet e personelit zinin 54,6% të buxhetit në Klos dhe 58,8% në Mat.
Për çdo banor, Klosi shpenzoi rreth 15 560 lekë për personelin, ndërsa Mati rreth 22 074 lekë, ose afërsisht 30% më shumë.
Për çdo 100 lekë të shpenzuara për personelin, Klosi realizoi rreth 54 lekë investime, ndërsa Mati vetëm 34 lekë.
Në vlerë absolute, Klosi realizoi 102,6 milionë lekë investime kapitale, ose rreth 79% të investimeve të Matit, megjithëse popullsia e tij përbën vetëm rreth 70% të popullsisë së Matit. Kjo tregon se Klosi nuk është thjesht një bashki e vogël, por një njësi që arrin të orientojë një pjesë më të madhe të burimeve të veta drejt investimeve.
Edhe tendenca e fundit është pozitive.
Nga viti 2023 në vitin 2024, investimet kapitale u rritën me rreth 9% në Klos, kundrejt rreth 5% në Mat. Të ardhurat e veta të Klosit pothuajse u dyfishuan, me një rritje rreth 95%, ndërsa në Mat u rritën rreth 51%.
Edhe treguesit demografikë kërkojnë vëmendje. Midis Censit 2011 dhe atij të vitit 2023, Klosi humbi 26,8% të popullsisë, ndërsa Mati 36,9%. Në zonat jashtë qendrave urbane, rënia ishte rreth 33,4% në Klos dhe 43,4% në Mat.
Pra, megjithëse shpopullimi është problem serioz për të dyja bashkitë, ai ka qenë më pak i rëndë në Klos.
Mati ka një avantazh të qartë në të ardhurat e veta: në vitin 2024 mblodhi rreth 135,9 milionë lekë, kundrejt 44,5 milionë lekëve në Klos.
Por një arsye thelbësore e bazës së ulët financiare të Klosit është se ai nuk përfiton në përpjesëtim me pasurinë minerare që nxirret nga territori i tij. Klosi përballon dëmtimin e rrugëve, ndotjen dhe kostot mjedisore të aktivitetit minerar, ndërsa vetëm një pjesë shumë e vogël e rentës i kthehet komunitetit. Prandaj, zgjidhja nuk është shkrirja e bashkisë, por rritja e pjesës së rentës minerare që i kalon drejtpërdrejt Klosit, evidentimi i prodhimit real dhe përdorimi transparent i këtyre të ardhurave për zhvillimin e zonës.
Klosi nuk ka mungesë pasurish; problemi është se pasuria del prej tij, ndërsa të ardhurat ikin diku tjetër.
Bashkimi administrativ nuk krijon automatikisht ekonomi, biznese apo të ardhura të reja. Përkundrazi, ai mund të bëjë që edhe pjesa e kufizuar e rentës dhe e investimeve që i kthehet sot Klosit të humbasë brenda një buxheti më të madh dhe të shpërndahet larg komuniteteve që përballojnë kostot e shfrytëzimit minerar.
Përpara çdo vendimi duhet të bëhet publike një përllogaritje konkrete: sa para do të kursehen, si do të ndryshojnë transfertat shtetërore, sa rentë minerare prodhohet në territorin e Klosit dhe çfarë garancie do të kenë Klosi, Xibra, Gurra dhe Suçi që investimet nuk do të përqendrohen kryesisht në Burrel.
Madhësia nuk është sinonim i performancës. Klosi është më i vogël, por investon më shumë për banor, shpenzon më pak për administratën dhe ka përjetuar një rënie më të ulët demografike.
Këta janë tregues që kërkojnë fuqizimin e Bashkisë Klos dhe rritjen e të ardhurave të saj nga renta minerare, jo zhdukjen e saj.
