Indeksi Big Mac, si ka ndryshuar fuqia blerëse globale në 40 vjet

6 Shtator 2026, 09:20, Ekonomi CNA

Monedhat janë forcuar e dobësuar, disa janë zhdukur, por shumë mbeten ende të vlerësuara gabim, shkruan The Economist

Perëndia Apollon, me krahët e hapur, thërret drejt vetes pesë muza të veshura lehtë. Murali, i cili shkaktoi polemika kur u shfaq për herë të parë në Barfüsserplatz të Bazelit në vitin 1941, admirohet më së miri nga një McDonald’s i vendosur në një ndërtesë të vjetër karakteristike, në anën tjetër të shinave të tramvajit.

Është një vend i këndshëm për të shijuar një hamburger nën rrezet e diellit.

Por kjo përvojë kushton. Diferenca mes çmimit në dollarë të një hamburgeri në Zvicër, 9.04 dollarë, dhe në Tajvan, 2.42 dollarë, zbulon diçka interesante për monedhat. Kjo ide i lindi Pam Woodall, ish-redaktores së The Economit, pak pasi nisi të shkruante për ne 40 vite më parë.

Siç thotë ajo, ishte një “moment zbulimi në vaskë”. Që atëherë, Big Mac-u ka qenë muza jonë.

Ku është mishi, 90 gramë?

Vlera e një monedhe duhet të pasqyrojë fuqinë e saj blerëse, pra sasinë e mallrave dhe shërbimeve që ajo mund të blejë. Kjo është një ide e vjetër, e formalizuar nga Gustav Cassel, ekonomist suedez, rreth periudhës së Luftës së Parë Botërore.

Katastrofa e luftës kishte shkaktuar rrëmujë në standardin e arit, i cili deri atëherë i kishte mbajtur kryesisht fikse kurset e këmbimit, duke lidhur vlerën e monedhave kryesore me arin.

Megjithatë, njerëzit e kuptuan ngadalë se “lidhjet e vjetra” mes monedhave ishin këputur. “Publiku, me këmbëngulje të pabesueshme, i përmbahet idesë se një kronë mbetet një kronë dhe një paund mbetet një paund, pavarësisht se çfarë mund të bëhet me monedhën në fjalë”, ankohej Cassel.

Ai këmbëngulte se vlera e kronës suedeze ose e paundit britanik duhej të varej nga ajo që mund të blihej me to. “Vlerësimi ynë për një monedhë të huaj, – shkruante ai, – varet kryesisht nga fuqia e saj relative blerëse”.

Kjo fuqi varet nga çmimet. Për të kuptuar nëse 1,000 dongë, solë apo lei janë shumë apo pak para, duhet të dini çmimet e mallrave në Vietnam, Peru apo Rumani. Një herë në disa vjet, Banka Botërore udhëheq një përpjekje për të mbledhur këtë lloj informacioni, duke krahasuar çmimet e qindra artikujve në mbarë botën.

Lista e vetë Bashkimit Europian përfshin më shumë se 2,000 produkte. Është një proces i mundimshëm, një nga nismat më të mëdha statistikore në botë.

Megjithatë, mbeten dyshime nëse mallrat janë vërtet të krahasueshme nga një vend në tjetrin. Në vitet e para, statisticienët europianë kaluan gjysmë dite duke diskutuar për varietetet e shumta të reçelit të luleshtrydhes në kontinent.

Qasja jonë është më e thjeshtë. Në vend që të krahasojmë çmimet e mijëra mallrave, ne mbledhim çmimin vetëm të njërit: Big Mac-ut. Ai gjendet pothuajse kudo dhe shijon afërsisht njësoj. Për këtë artikull, korrespondenti ynë udhëtoi në dy vende 9,500 kilometra larg njëri-tjetrit, ku Big Mac-ët janë ose jashtëzakonisht të shtrenjtë, në Bazel, ose tundueshëm të lirë, në Taipei. Atëherë, pse një Big Mac kushton shumë më tepër në disa vende sesa në të tjera?

Mund të ndikojnë shumë faktorë: tarifat doganore, kostot e transportit dhe mungesa e konkurrencës. Në disa vende, Big Mac-u është një ushqim i zakonshëm dhe i njohur. Në vende të tjera, është një produkt ekzotik.

Rregullat e rrepta ushqimore i detyrojnë restorantet zvicerane të deklarojnë origjinën e mishit dhe të peshkut. Sipas deklaratës së origjinës në pikën e Bazelit, mishi i viçit në Big Mac-ët e saj është një përzierje zvicerano-austriake.

Ne e përkufizojmë fuqinë blerëse të një monedhe si numrin e Big Mac-ëve që mund të blejë me të. Për t’iu kthyer shembullit të mëparshëm: në SHBA, një Big Mac kushton 6.22 dollarë, ndërsa në Zvicër duhen 7.30 franga zvicerane.

Meqë këto dy shuma blejnë të njëjtin produkt, pra kanë të njëjtën fuqi blerëse, është e arsyeshme të mendohet se njëra mund të konvertohet në tjetrën. Kursi hipotetik i këmbimit që do ta bënte këtë është 1.17 franga zvicerane për një dollar.

Sipas teorisë së paritetit të fuqisë blerëse (Purchasing Power Parity – PPP), ky kurs përfaqëson vlerën e drejtë të dy monedhave kundrejt njëra-tjetrës.

Nëse tregtarët në tregun valutor do t’i përmbaheshin këtij parimi, çmimi i Big Mac-ut i shprehur në dollarë do të ishte i njëjtë në të dy vendet dhe vlera e tregut e secilës monedhë do të përputhej me fuqinë e saj për të blerë hamburgerë.

Por zakonisht nuk ndodh kështu. Kurset reale të këmbimit shpesh ndryshojnë ndjeshëm nga barazia që sugjeron çmimi i Big Mac-ut. Nëse një monedhë vlen më pak në treg sesa do të justifikonte çmimi i Big Mac-ut, indeksi ynë e konsideron atë të nënvlerësuar. Nëse vlen më shumë, e konsiderojmë të mbivlerësuar.

Franga zvicerane është një shembull i mirë. Siç mund të dëshmojë kushdo që e ka vizituar së fundmi vendin, një dollar nuk mund të blejë 1.17 franga zvicerane në asnjë pikë këmbimi.

Madje, nuk blen dot as një frangë të plotë. Kursi real i këmbimit është 0.81 franga për dollar. Kjo sugjeron se franga zvicerane është e shtrenjtë në mënyrë shqetësuese. Sipas llogaritjeve tona, ajo është e mbivlerësuar me 45%.

Çekuilibri i monedhës së Tajvanit është edhe më i madh, por në drejtimin e kundërt. Në Tajvan, një Big Mac kushton 78 dollarë tajvanezë. Pra, 78 dollarë tajvanezë kanë të njëjtën fuqi blerëse si 6.22 dollarë amerikanë: me të dyja shumat mund të blihet një hamburger.

Kursi i këmbimit që do t’i bënte këto dy shuma të barabarta do të ishte 12.51 dollarë tajvanezë për një dollar amerikan. Por në tregjet valutore, një dollar mund të blejë mbi 32 dollarë tajvanezë. Sipas llogaritjeve tona, dollari tajvanez është i nënvlerësuar me më shumë se 60%.

Keqvlerësime edhe më të mëdha ishin të dukshme në Indeksin e parë Big Mac, të publikuar në vitin 1986. Ai tregonte se monedha e Francës ishte e mbivlerësuar me 73%, ndërsa ajo e Brazilit ishte e nënvlerësuar me 87%. Ai shkrim ishte “ndoshta… shkrimi im i parë që mbahej mend”, kujton zonja Woodall. Ishte menduar si diçka zbavitëse. Fillimisht, nuk ishte konceptuar si diçka që do të vazhdonte më tej.

40 vjet indeks

Në vend të kësaj, indeksi ka vijuar për 40 vjet. Ai është bërë pjesë e zakonshme e teksteve universitare të ekonomisë, ka nxitur një industri të vogël artikujsh akademikë, mbi 50 deri në vitin 2023, dhe ka grumbulluar mbi 3,000 citime në Google Scholar.

Janë provuar ose sugjeruar shumë variante: një indeks që krahason çmimin e një kafeje latte të Starbucks në vende të ndryshme, një tjetër që ndjek çmimet e rafteve Billy të IKEA-s dhe një i tretë i bazuar tek iPod-et, iPad-et dhe iPhone-t e Apple.

Në vitin 1991, Union Bank of Switzerland përdori Big Mac-un për të krahasuar pagat në mbarë botën, duke llogaritur sa kohë do t’i duhej një punonjësi mesatar për të fituar shumën e nevojshme për një hamburger dhe patate të skuqura. Pa dijeninë tonë, Howard Banks e kishte përdorur Big Mac-un për të krahasuar të ardhurat në botë në revistën Forbes që në vitin 1984.

Fama e tij ka arritur edhe në vende të pazakonta. Zonja Woodall kujton se, gjatë ngjitjes drejt kampit bazë të Everestit, gjeti një përditësim të indeksit në një kopje të The Economist të lënë nga një alpinist i mëparshëm. “Nuk mund t’i shpëtosh.

As në 5,000 metra lartësi.” Një koleg ua prezantoi me krenari indeksin funksionarëve të Koresë së Veriut gjatë një vizite të rrallë në Phenian. Vendi nuk ka McDonald’s, por koreanoveriorët megjithatë ishin të interesuar për vlerësimin që indeksi i bënte juanit kinez.

Një vështrim pas në historinë e indeksit të kujton se, gjatë katër dekadave, monedhat — madje edhe vendet — mund të shfaqen dhe të zhduken. Artikulli i parë përfshinte Gjermaninë Perëndimore, e cila e hoqi këtë përcaktim në vitin 1990.

Bashkimi Sovjetik pati një paraqitje të shkurtër pasi McDonald’s hapi një restorant në Sheshin Pushkin të Moskës në janar 1990. Ditën e parë, ai shërbeu Bolshoi Mak dhe produkte të tjera për më shumë se 30,000 njerëz, disa prej të cilëve kishin pritur në radhë për gjashtë orë. “Në Moskë, – raportuam atëherë, – ushqimi i shpejtë vjen ngadalë.”

Bashkimi Sovjetik u zëvendësua nga Rusia në indeksin e vitit 1992. Më pas, edhe vetë Rusia u zhduk nga indeksi 30 vjet më vonë, pasi pushtimi i Ukrainës e shtyu McDonald’s të largohej nga vendi. Jugosllavia doli nga indeksi në vitin 1991. Do të kishte qenë interesante sikur të kishte qëndruar më gjatë. Dinari i saj i ri, i futur pasi shumë pjesë të vendit ishin shkëputur, kishte kodin tresh të monedhës: YUM.

Edhe kur vendet mbeten të paprekura, monedhat e tyre ndonjëherë shpërbëhen. Indeksi Big Mac ka ofruar pamje të zymta të humbjeve katastrofike të fuqisë blerëse.

Në vitin 1992, për shembull, duheshin 3,800 cruzeiros për të blerë një Big Mac në Brazil. Një vit më vonë duheshin 77,000. Cruzeiro u hoq nga qarkullimi pak kohë më pas. Edhe këto çmime të larta u tejkaluan më vonë në Venezuelë. Në korrik 2021, një Big Mac kushtonte 16.02 milionë bolivarë venezuelianë, shifra më e lartë e regjistruar ndonjëherë në indeks.

Duke e parë me dijen e sotme, artikujt e parë sjellin një surprizë të veçantë. Në edicionin e parë, ne nuk pyetëm nëse monedhat e tjera ishin të çrregulluara kundrejt dollarit, por nëse vetë dollari ishte i çrregulluar kundrejt tyre.

Kjo ishte domethënëse. Indeksi u shfaq për herë të parë një vit pas Marrëveshjes së Plaza-s, një përpjekje e koordinuar e Amerikës, Britanisë, Francës, Gjermanisë dhe Japonisë për të dobësuar Dollarin, i cili ishte bërë tepër i fortë.

Disa muaj më vonë erdhi Marrëveshja e Luvrit, ku të njëjtat vende, së bashku me Kanadanë, u përpoqën këtë herë ta stabilizonin dollarin, pasi kishte rënë shumë dhe tepër shpejt.

Me fjalë të tjera, dollari nuk mund të merrej si pikë referimi e padiskutueshme ndaj së cilës duhej të gjykoheshin monedhat e tjera. Ai vetë ishte një problem që Amerika dhe pjesa tjetër e botës po përpiqeshin ta zgjidhnin.

Një prej shkaqeve është inflacioni amerikan pas vitit 2021. Një tjetër është pesha në rritje e juanit kinez të nënvlerësuar. Kontribuon gjithashtu edhe rënia e fortë e jenit. Në mënyrë të pabesueshme, sot është rreth 20% më lirë të blesh një Big Mac në Japoni sesa në Kinë.

Kjo tablo konfirmohet gjerësisht edhe nga paritetet më të sofistikuara të fuqisë blerëse, të llogaritura nga institucionet financiare ndërkombëtare.

Sipas FMN-së, për shembull, çmimi mesatar në dollarë i mallrave dhe shërbimeve nëpër vende, sërish i ponderuar sipas madhësisë së ekonomive të tyre, ishte vetëm 56% e nivelit amerikan në vitin 2025, hendeku më i madh i 40 viteve të fundit.

Rënia e çmimit mesatar global mund të pasqyrojë pjesërisht peshën ekonomike në rritje të ekonomive në zhvillim. Këto vende shpesh rezultojnë të lira sipas indeksit tonë, ndërsa vendet e pasura priren të jenë të shtrenjta.

Një arsye lidhet me hendekun e produktivitetit brenda vendeve. Në pjesët më të zhvilluara të botës, një masë e rëndësishme industrish të ekspozuara ndaj tregtisë ndërkombëtare janë shumë produktive dhe për këtë arsye mund të paguajnë paga të larta.

Këto paga të larta shtyjnë lart edhe pagat e punonjësve në pjesët më të mbrojtura dhe më pak produktive të ekonomisë.

Këta sektorë më pak produktivë ua kalojnë klientëve kostot më të larta të punës në formën e çmimeve më të larta. Kjo i bën vendet e pasura më të shtrenjta krahasuar me vendet më të varfra, ku si produktiviteti, ashtu edhe pagat janë më të ulëta.

Për ta marrë parasysh këtë model, në vitin 2011 prezantuam një version alternativ të indeksit. I përshtatur sipas PBB-së për frymë, ai vlerëson nëse monedha e një vendi është më e nënvlerësuar nga sa do të pritej për një ekonomi në atë nivel zhvillimi.

Soli peruan, për shembull, është 20% i nënvlerësuar sipas indeksit tonë të papërshtatur, por rezulton afërsisht në vlerën e drejtë në versionin e përshtatur.

Rregullimet

Asnjë ekonomist serioz nuk mendon se monedhat do të lëvizin ndonjëherë aq shumë sa të barazojnë çmimet në dollarë në të gjitha vendet, të pasura e të varfra. Por ato duhet të përshtaten mjaftueshëm për të korrigjuar çrregullimet jashtëzakonisht të mëdha.

Studimet e fundit sugjerojnë se kurset luhatëse të këmbimit kompensojnë në masë të madhe diferencat e inflacionit gjatë një periudhe prej 5-6 vjetësh. Disa tregtarë valutorë madje mund të tundohen të vënë bast mbi këtë ide.

Por ka një paralajmërim: aftësia parashikuese e Indeksit Big Mac ka qenë qartësisht e përzier. Në vitin 1996, Robert Cumby nga Georgetown University testoi fuqinë parashikuese të indeksit gjatë dekadës së parë të ekzistencës së tij.

Ai vuri në dukje diçka që është e qartë për çdo lexues të rregullt: shumë monedha mbeten të mbivlerësuara vit pas viti; të tjera mbeten me këmbëngulje të lira. Dollari tajvanez, për shembull, nuk ka rezultuar i mbivlerësuar sipas matësit tonë prej 25 vjetësh; franga zvicerane nuk ka rezultuar kurrë e nënvlerësuar.

Megjithatë, zoti Cumby vuri në dukje se tregtarët e zgjuar mund t’i marrin parasysh këto çrregullime të vazhdueshme. Më pas ata mund të përpiqen të përfitojnë nga monedhat që jo vetëm janë jashtë ekuilibrit, por janë më shumë jashtë ekuilibrit se zakonisht. Bazuar në llogaritje të tilla, ai bëri parashikime për 13 monedha. Një vit më vonë, nëntë prej tyre kishin lëvizur në drejtimin që ai kishte parashikuar.

Kjo strategji funksionoi në vitet e para të indeksit. Por duket më pak efektive në një horizont më të gjatë kohor. Përpjekja jonë për të zbatuar metodën e zotit Cumby për të njëjtat monedha, plus euron, gjatë një periudhe 40-vjeçare dha rezultate më pak bindëse.

Periudha më e gjatë historike mund ta bëjë më të vështirë përcaktimin e asaj që konsiderohet një çrregullim “normal”. Shumë gjëra mund të ndryshojnë në 40 vjet.

Disa monedha që dikur ishin strukturalisht të dobëta ose të forta mund të kenë ndryshuar krejtësisht pozicion gjatë dekadave. Ose ndoshta tregtarët e zgjuar e kanë përvetësuar prej kohësh punën e zotit Cumby dhe e kanë shtuar “salcën” e tij të veçantë në strategjitë e tyre të tregtimit. Disa prej tyre mund të kontrollojnë tashmë edhe vetë çmimet e hamburgerëve.

Triumfi më i madh parashikues i indeksit lidhej me euron. Shumë ekonomistë kishin parashikuar se monedha e re do të forcohej pas prezantimit të saj në vitin 1999. Por Indeksi Big Mac tregonte se ajo ishte 13% e mbivlerësuar.

Soros Fund Management, një fond i madh investimesh në pronësi të George Soros, pranoi më vonë se kishte shqyrtuar mundësinë për të vepruar mbi këtë sinjal shitjeje në atë kohë.

Në fund, megjithatë, zgjodhi ta shpërfillte sinjalin tonë dhe humbi mundësinë për të përfituar, kur euro më pas ra ndjeshëm. Siç shkruanim atëherë, zoti Soros duhet të ketë qenë “shumë i mërzitur”.

Indeksi Big Mac të fton natyrshëm te lojërat e fjalëve. Dhe gazetarët tanë e kanë shfrytëzuar me entuziazëm këtë mundësi. Monedhat që forcohen shpesh përshkruhen si “të nxehta”. Ato të dobëtat si “të papjekura”./The Economist