Albert Vërria, vigani shtatshkurtër që u ngjit në përjetësi

Në ditëlindjen e aktorit, i cili nuk i luajti personazhe, por u dha atyre një jetë që vazhdon që të gjallojë edhe pasi aktori nuk është më, sepse ai, si korife i një plejade gjigandësh të artit skenik, i blatoj ëndrrës së tij shpirtin dhe filmit shqiptar përkushtimin.

Sot, në ditëlindjen e tij, kur do të mbushte 90 vjeç, kujtesa nuk na lejon ta lëmë emrin e tij të kalojë thjesht si një datë në kalendar. Ai u nda nga jeta më 17 gusht 2015, por dhjetëra role, qindra skena, batuta, gjeste, vështrime dhe personazhe vazhdojnë të jetojnë. Në të vërtetë, artistët e mëdhenj nuk largohen atëherë kur mbyllin sytë, ata largohen vetëm nga jeta e tyre dhe hyjnë në jetën e kujtesës.

Prandaj sot Albert Vërria rikthehet.

Rikthehet jo si një fotografi e zverdhur e një kohe që nuk është më, por si një figurë e gjallë e artit shqiptar, që kërkon të rivizitohet, të rivlerësohet dhe t’u prezantohet brezave që ndoshta nuk e kanë parë në sallën e teatrit, por e njohin nga ekrani, nga filmat e përsëritur, nga personazhet që nuk plaken.

Sepse ka diçka të jashtëzakonshme te aktori, ai mund të vdesë, por personazhi i tij nuk ka pse të vdesë me të dhe nuk mundet, sepse ata janë të ngulitur thellë në ndërgjegjen e gjeneratës dhe në thesarin e trashëgimisë.

Dhe Albert Vërria la pas një galeri të tërë njerëzish që vazhdojnë të jetojnë.

Albert Vërria është nga ata emra që nuk mund të shkëputen nga kujtesa kolektive e teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Shtati i tij i vogël nuk ishte kurrë masë e pranisë së tij. Përkundrazi.

Sa më i vogël dukej fizikisht, aq më kolosal bëhej në skenë.

Ai kishte atë dhunti të rrallë të aktorëve të mëdhenj, të mbushte hapësirën jo me trupin, por me prani. Nuk kishte nevojë të ishte në qendër të skenës për të tërhequr vëmendjen. Mjaftonte një hyrje, një kthim koke, një vështrim, një intonacion, një batutë e thënë në vendin dhe sekondën e duhur.

Ai ishte një prej atyre aktorëve që nuk kishin nevojë ta shpallnin madhështinë. Madhështinë e shpallte roli.

Shumëkush e njihte si aktorin vlonjat. Por Vlora nuk ishte qyteti i lindjes së tij, ishte qyteti ku ai u bë artist, ku talenti i tij gjeti skenën, publikun dhe identitetin e vet.

Albert Vërria lindi në Fier, më 3 shtator 1936, në një familje të madhe tregtare, Vërria, me rrënjë të hershme në historinë shqiptare, të lidhura me Voskopojën, prej nga familja u zhvendos në vitin 1796, pas shkatërrimit të qytetit të famshëm.

Fieri i asaj kohe ishte ende në formësimin e vet. Por pikërisht në këtë hapësirë, mes një qyteti që rritej dhe një fëmije që do të kërkonte rrugën e tij, nisi të formohej një prej figurave më karakteristike të artit skenik shqiptar.

Dashuria për artin nuk erdhi si një vendim i vonë. Ajo ishte aty që në fëmijëri.

I magjepsur nga gërmimet arkeologjike të profesor Hasan Cekës në Apoloni, Vërria njohu herët atë atmosferë të veçantë ku historia, tragjedia antike, skena dhe kujtesa njerëzore bashkohen në një hapësirë të vetme.

Aty, pranë gurëve të lashtë të Apolonisë, duket sikur nisi të dëgjonte zërin e largët të teatrit.

Dhe nuk vonoi.

U ngjit në skenë që fëmijë, duke interpretuar Shulkën në pjesën “Minçurini i vogël”.

Ndoshta askush nuk mund ta dinte atëherë se ai fëmijë do të bëhej një nga figurat më të njohura të skenës dhe ekranit shqiptar.

Por arti e kishte bërë zgjedhjen e vet.

Pas përfundimit të gjimnazit, Albert Vërria studioi për zooteknikë dhe punoi për dy vjet në Kukës. Më pas u bë pedagog në shkollën bujqësore të Fierit.

Ishte një jetë e mundshme, e rregullt, e parashikueshme, por arti nuk është gjithmonë ajo që zgjedhim, shpesh është ajo që na zgjedh neve.

Bisedat për operën, baletin, teatrin, mjedisi intelektual dhe njerëzit e kulturuar që e rrethonin, ushqyen atë zjarr që brenda tij kishte mbetur i ndezur.

Në vitin 1959, kur në Tiranë u hap për herë të parë shkolla e lartë për aktorë “Aleksandër Moisiu”, Vërria, i nxitur nga regjisori Viktor Stratobërdha, konkurroi dhe fitoi.

Kështu u bë pjesë e brezit të parë të kësaj shkolle, ku studioi nga viti 1959 deri më 1963.

Pas diplomimit u emërua aktor në Teatrin “Petro Marko” të Vlorës. Dhe prej atij çasti, rruga e tij nuk do të kishte më kthim pas.

Nga viti 1963 deri në daljen në pension, më 1991, Albert Vërria realizoi mbi 110 role në teatër, estradë, variete, filma dhe produksione televizive, duke u provuar edhe në regji.

Por numri i roleve nuk është ajo që e shpjegon madhështinë e tij. Ajo që e shpjegon është cilësia e pranisë së tij në secilin rol. Vehipi i “Familja e peshkatarit”, fajdexhiu i “Rrënjët”, Halil Shkoza i “Fytyra e dytë” e pastaj dhjetëra personazhe të tjerë dëshmojnë një aktor që nuk e maste veten me madhësinë e rolit.

Për të, nuk ekzistonte roli i vogël. Ekzistonte vetëm mundësia për ta bërë një rol të madh. Kjo ishte një nga sekretet e mjeshtërisë së tij.

Në kinemanë shqiptare ai la një gjurmë po aq të fuqishme. Nga i dehuri në “Përse bie kjo daulle” (1969), te roli në “I teti në bronz” (1970), Bakalli në “Kur zbardhi një ditë” (1971), e më pas personazhe të tjera, Vërria nuk përsëriste veten. Ai nuk hynte në film si “Albert Vërria”.

Hynte si personazhi. Dhe ky është ndryshimi midis një aktori që interpreton dhe një aktori që transformohet. Ai dinte të kapte karakterin, ritmin, psikologjinë, mënyrën e të folurit, gjestin, heshtjen. Edhe një figurë që shfaqej për pak minuta në ekran, prej tij merrte një histori të tërë të pashkruar.

Pastaj erdhi xha Sulo. Dhe disa role nuk janë më thjesht role. Ato bëhen pjesë e gjuhës së një populli.

Xha Suloja i “Kapedanit” (1971), në regjinë e Muharrem Fejzos dhe Fehmi Hoshafit, mbetet një prej atyre figurave që publiku shqiptar nuk i ka harruar.

Xha Suloja është njeriu i një bote të vjetër, i mbështetur fort mbi normën, zakonin dhe autoritetin patriarkal, përballë një realiteti që po ndryshonte. Por fuqia e personazhit nuk qëndron vetëm te ideja që përfaqëson.

Ajo që e bëri të paharrueshëm ishte Albert Vërria.

Ai i dha personazhit humorin, ashpërsinë, ngurtësinë, nervin dhe atë dimensionin njerëzor që e bëri të besueshëm.

Publiku nuk pa vetëm një figurë të një kohe. Pa një njeri. Dhe kur publiku arrin të shohë njeriun përtej rolit, atëherë aktori ka fituar betejën më të vështirë të artit.

Hiluku në “Operacioni zjarri”, babai i Ademit në “Brazdat”, xha Kasemi në “Shpërthimi”, Jani Ferra në “Shtigje të luftës”, Kaporal Pelegrini në “Në fillim të verës”, Lec Kabashi në “Thirrja”, Saliu në “I treti”, Ibishi në “Nga mesi i errësirës”…

Një varg emrash që sot mund të duken si një listë rolesh. Por pas secilit prej tyre qëndron një tjetër Albert Vërria. Ky ishte paradoksi i talentit të tij, ai ishte gjithmonë vetvetja duke mos qenë kurrë i njëjti.

Në “Koncert në vitin 1936” (1978), Vërria solli Nuri Beun, në një prej filmave më të spikatur të kinematografisë shqiptare, nën regjinë e Saimir Kumbaros.

Ky rol i dha një tjetër përmasë portretit të tij.

Tashmë nuk ishte vetëm aktori i batutës, i karakterit komik apo i figurës episodike. Ishte aktori që mund të bartte mbi vete një kohë, një mentalitet, një sistem marrëdhëniesh shoqërore.

Më pas erdhën Babai i Asimes në “Përtej mureve të gurta”, Tasi në “Dëshmorët e monumenteve”, Soll Lili në “Agimet e stinës së madhe”, Bariu në “Melodi e pandërprerë”, shoku Kopi në “Rrethimi i vogël”, deri te “Në emër të lirisë”.

Dhe përsëri, ai dëshmoi se nuk kishte ardhur në art për të mbushur një hapësirë.

Ai kishte ardhur për ta lënë gjurmën e vet në të.

Ka një të vërtetë të madhe në artin e aktorit: ndonjëherë një rol që zgjat vetëm disa minuta mund të mbetet më gjatë në kujtesën e publikut sesa një rol që zgjat gjithë filmin. Albert Vërria e dinte këtë.

Dionisi, Kepucari në “Misioni përtej detit” (1988), Historiani në “Historiani dhe kameleonët” (1988), e deri te pjesëmarrja në “Trapi i Vjetër” (2005), dëshmojnë se edhe kur koha në ekran zvogëlohej, forca e pranisë së tij nuk zvogëlohej. Kjo është mjeshtëri. Të hysh në një skenë dhe të lësh pas vetes një jehonë.

“Teatri të jep frymëmarrjen e spektatorit…” Vërria e dinte dallimin mes teatrit dhe kinemasë.

Ai e ka shprehur bukur këtë marrëdhënie: “Teatri të jep kënaqësinë e kontaktit të drejtpërdrejtë me spektatorin, me emocionin dhe frymëmarrjen e tij. Ndërsa kinemaja të jep popullaritetin, sepse filmi mbetet, përsëritet dhe të bën pjesë e përjetshme e kujtesës së shikuesit.”

Ndoshta kjo është arsyeja pse sot, kur ai nuk është më, ne ende mund ta shohim.

Ekrani është bërë një lloj kohe e ngrirë. Aty aktori nuk plaket. Aty ai vazhdon të hyjë në skenë. Vazhdon të flasë. Vazhdon të qeshë. Vazhdon të na bëjë të qeshim. Vazhdon të jetë xha Suloja, Nuri Beu, Kepucari, Historiani dhe gjithë ajo galeri njerëzish që morën jetë prej tij.

Ai e lidhi gjithmonë identitetin e vet artistik me Vlorën. “Megjithëse jam nga Myzeqeja, kam marrë shumë nga Vlora. Aty mësova besën, krenarinë dhe dashurinë për artin…” Në këtë rrëfim ka diçka më shumë se mirënjohja për një qytet. Ka një marrëdhënie shpirtërore mes artistit dhe publikut.

Sepse aktori nuk bëhet i madh vetëm nga skena. Bëhet i madh edhe nga sytë që e shohin, zemrat që e pranojnë dhe kujtesa që refuzon ta harrojë. Dhe Vlora e bëri Albert Vërrinë të vetin. Ai, në këmbim, i dha asaj një pjesë të shpirtit të vet.

Në vitin 1979, Albert Vërria u nderua me titullin “Artist i Popullit”. Titulli ishte një vlerësim institucional. Por dashuria e publikut kishte qenë më e hershme.

Sepse çmimet mund të jepen në një ceremoni, titujt mund të shkruhen në një dokument, emrat mund të gdhenden në një pllakë. Por kujtesa nuk votohet dhe nuk dekretohet.

Ajo fitohet. Dhe Albert Vërria e kishte fituar.

Sot, pas kaq vitesh nga ikja e tij, ndoshta mund ta kuptojmë më mirë se çfarë ishte në të vërtetë Albert Vërria. Ishte aktori që dinte të bënte të madhin nga e vogla. Ishte mjeshtri që nuk kërkonte domosdoshmërisht rolin kryesor për të qenë i paharrueshëm. Ishte artisti që e dinte se një vështrim mund të ketë më shumë peshë se një monolog dhe se një batutë e thënë saktë mund të bëhet pjesë e kujtesës së një brezi. Ishte aktori që nuk i veshi personazhet me veten.

Ai u dha atyre vetveten.

Prandaj edhe sot, në ditëlindjen e tij, Albert Vërria nuk është vetëm një emër që rikthehet nga arkivat. Është një zë që ende dëgjohet. Një fytyrë që ende shfaqet. Një e qeshur që ende na gjen. Një batutë që ende na kujton një kohë. Një personazh që ende ecën mes nesh.

Dhe mbi të gjitha, është dëshmia se madhështia e një artisti nuk matet me shtatin, as me numrin e roleve, as me kohën që jetoi. Matet me gjurmën që lë në shpirtin e atyre që e panë.

Albert Vërria e la këtë gjurmë. Prandaj, edhe pse ai nuk është më prej vitesh, arti i tij nuk ka dalë në pension. Ai vazhdon të jetojë sa herë që filmi rishfaqet, sa herë që një brez i ri zbulon një personazh të tij, sa herë që dikush qesh me xha Sulon, ndalet te Nuri Beu, kujton një batutë apo pyet: “Kush është ky aktor?”

Dhe përgjigjja është e thjeshtë: Albert Vërria.

Aktori që e kishte shtatin të vogël, por që në skenën e artit shqiptar ishte një vigë i madh.

Një vigë shtatshkurtër që nuk u mposht nga koha. Sepse disa artistë nuk ikin. Ata vetëm largohen nga skena për të hyrë përgjithmonë në kujtesë.