Ndalimi jashtë territorit i emigrantëve dhe azilkërkuesve në kuadër të Marrëveshjes Itali-Shqipëri po vë në rrezik sigurinë, lirinë dhe të drejtat e njeriut të njerëzve, tha Amnesty International në një dokument të publikuar teksa ngjarjet në Ceuta vazhdojnë të nxjerrin në pah rreziqet e politikave të kahershme të Bashkimit Evropian (BE) për migracionin, të cilat përqendrohen te përjashtimi dhe izolimi.
Dokumenti “Italia: Ndalimi ekstraterritorial i emigrantëve dhe detyrimet në fushën e të drejtave të njeriut” analizon marrëveshjen e vitit 2023 për ngritjen e dy qendrave të migracionit në Shqipëri, të administruara nga autoritetet italiane.
Marrëveshja ka çuar në transferimin me forcë të qindra personave, të cilët përballen me mundësinë e mbajtjes së mbyllur, ndërsa shumë prej tyre nuk kanë mundësi të kenë akses te ndihma juridike. Kushtet në këto qendra dhe kostot e rënda njerëzore të politikave italiane të ndalimit jashtë territorit kanë bërë që disa persona të vetëdëmtohen ose të tentojnë vetëvrasjen.
“Ndalimi jashtë territorit synon në fund të fundit parandalimin dhe frenimin e migracionit, si dhe përpjekjen për të zhvendosur dhe shmangur si përgjegjësinë për t’iu përgjigjur njerëzve që migrojnë, ashtu edhe detyrimin për t’u ofruar azil atyre që kanë nevojë. Marrëveshja e Italisë me Shqipërinë tregon edhe një herë kostot e pashmangshme që kjo qasje ka për të drejtat e njeriut”, tha Eve Geddie, Drejtoreshë e Zyrës së Amnesty International për Institucionet Evropiane.
“Pak para se marrëveshja të hynte në fuqi, Amnesty International ngriti alarmin për ndikimin e dëmshëm që ajo do të kishte në mënyrë të pashmangshme mbi të drejtat e njerëzve në vështirësi në det dhe të personave të transferuar në Shqipëri. Është e qartë se këto shqetësime tashmë janë materializuar.”
Amnesty International vlerëson se gjetjet e saj duhet të shërbejnë si një paralajmërim për BE-në për ndikimin katastrofik të politikave të migracionit që synojnë të mbështeten gjithnjë e më shumë te vendet jashtë kufijve të BE-së për menaxhimin e migracionit, në kurriz të zgjerimit të rrugëve të sigurta dhe të rregullta të migrimit.
“Mizori e panevojshme”
Mes tetorit 2024 dhe janarit 2025, Italia zhvilloi tre operacione detare dhe transferoi me forcë 74 persona drejtpërdrejt nga ujërat ndërkombëtare në Shqipëri, në kuadër të Marrëveshjes.
Pas një sërë vendimesh të gjykatave italiane që rrëzuan urdhrat e ndalimit për këta persona, Italia ndaloi transferimet në Shqipëri nga ujërat e hapura.
Megjithatë, në mars 2025, qeveria italiane ndryshoi Marrëveshjen për të lejuar ndalimin në Shqipëri të burrave ndaj të cilëve në Itali ishin nxjerrë urdhra dëbimi. Si rezultat, gjatë 15 muajve të fundit, qindra persona – raportohet se mbi 500, kryesisht burra të racizuar – janë transferuar me forcë në qendrën e ndalimit në Gjadër të Shqipërisë.
Mes 11 prillit dhe 16 majit 2025, në qendrën e Gjadrit u regjistruan 42 incidente kritike, përfshirë të paktën dy tentativa për vetëvarje, një protestë gjatë së cilës tre persona u plagosën nga xhamat e thyer, si dhe raste të ndryshme vetëdëmtimi.
Qeveria italiane ka penguar monitorimin e pavarur të zbatimit të Marrëveshjes, duke përfshirë kufizimin e mbikëqyrjes parlamentare dhe anashkalimin e procedurave të zakonshme ligjore. Duke kufizuar aksesin dhe mbikëqyrjen nga vëzhgues të pavarur të të drejtave të njeriut, ajo që ndodh në qendrat e ndalimit në Shqipëri mbetet kryesisht e mbuluar nga misteri.
Edhe pse personat e ndaluar në Shqipëri janë nën juridiksionin italian, distanca fizike nga Italia, e kombinuar me aksesin e kufizuar te avokatët, gjykatat dhe mekanizmat e tjerë mbrojtës, dobëson ndjeshëm efektivitetin e të drejtës për të kërkuar azil dhe për të pasur akses në drejtësi.
Një avokat i intervistuar nga Amnesty International tha se nuk kishte mundur të takohej me klientin e tij para seancës gjyqësore dhe nuk kishte pasur kohë të mjaftueshme për të përgatitur mbrojtjen. Sipas tij, procesverbalet e seancave të azilit, ku personat përgjigjeshin me fjali të shkurtra, madje edhe me vetëm një fjalë, ishin shenjë se ata ishin intimaduar.
Geddie tha se personat e ndaluar mund të kenë kaluar nëpër shkretëtirë, të jenë ndaluar dhe abuzuar në Libi, të kenë mbijetuar një udhëtim detar me varka të papërshtatshme dhe më pas, pas ndalimit nga autoritetet italiane, të kenë kaluar ditë duke udhëtuar drejt Shqipërisë.
Të tjerë, të transferuar nga qendrat e ndalimit në Itali, “shkëputen nga jeta e tyre”, duke lënë pas komunitetet dhe rrjetet e mbështetjes, ndërsa pritet që papritur të përballen me një mjedis të ri, kontrolle, dokumentacion dhe procedura të ndryshme, të gjitha këto nga një vend i izoluar.
“Duke minuar shtetin e së drejtës”
Gjykatat italiane dhe Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian kanë konstatuar se rregullat dhe praktikat italiane lidhur me kërkesat për azil të paraqitura nga persona që vijnë nga vende të cilësuara nga Italia si “vende të sigurta” – mbi bazën e të cilave aplikimet përshpejtohen – janë në kundërshtim me ligjin në fuqi të BE-së dhe nuk ofrojnë garanci të mjaftueshme për aplikantët.
Pavarësisht vendimeve të përsëritura të gjykatave italiane që urdhëronin lirimin e personave të ndaluar në Shqipëri, qeveria italiane ka vijuar zbatimin e marrëveshjes.
Ajo është përpjekur të kufizojë shqyrtimin gjyqësor të klasifikimit të “vendeve të sigurta”, duke përdorur legjislacion të parashikuar për situata emergjente, pa dhënë arsye për të justifikuar cenimin e shtetit të së drejtës.
Personat ndaj të cilëve janë nxjerrë urdhra dëbimi në Itali dhe që ndodheshin tashmë në paraburgim atje, gjithashtu i janë nënshtruar transferimeve të paligjshme ekstraterritoriale, jashtë parashikimeve të legjislacionit kombëtar dhe evropian.
“Është krejtësisht e qartë se modeli Itali-Shqipëri është i pamundur të zbatohet në përputhje me detyrimet e Italisë në fushën e të drejtave të njeriut. Ky realitet duhet të shërbejë si një kambanë alarmi për BE-në, që të ngrijë menjëherë çdo plan të ardhshëm për zgjerimin e përdorimit të ndalimit jashtë territorit dhe mjeteve të tjera të transferimit të përgjegjësisë te vendet e treta”, tha Eve Geddie.
Amnesty International i kërkon autoriteteve italiane që t’i japin menjëherë fund marrëveshjes me Shqipërinë, të zbatojnë alternativa ndaj ndalimit të emigrantëve – i cili sipas të drejtës ndërkombëtare duhet të përdoret vetëm si masë e fundit – dhe të garantojnë procedura efektive dhe jo-diskriminuese për azilin, si dhe pritje dinjitoze në territorin italian për të gjithë personat që kërkojnë mbrojtje ndërkombëtare.
Të gjithë refugjatët dhe emigrantët duhet të kenë akses në mekanizma efektivë ligjorë mbrojtës dhe të përfitojnë nga monitorimi i pavarur.
Marrëveshja Itali-Shqipëri hyri në fuqi më 23 shkurt 2024 dhe parashikohet të jetë në fuqi për pesë vjet, pas së cilës do të rinovohet automatikisht.
