Dalla figura dell’eroe nazionale albanese sul Bucintoro alla presenza degli albanesi nella società veneziana, fino agli Arbëreshë e alle nuove generazioni di emigrati: un viaggio nella storia e nella memoria di un rapporto antico.
Il rapporto tra Albania e Venezia affonda le sue radici in una storia secolare, fatta di scambi commerciali, interessi geopolitici, conflitti e contaminazioni culturali. A raccontarlo è la professoressa Lucia Nadin, intervenuta ai microfoni di Radio Radicale per la rubrica dedicata all’Albania e ai suoi rapporti con la cultura italiana ed europea.
Al centro della conversazione c’è una figura simbolica: Giorgio Castriota Skanderbeg, l’eroe nazionale albanese, la cui vicenda storica si intreccia profondamente con quella della Repubblica di Venezia.
Skanderbeg e la centralità dell’Adriatico
Per comprendere il rapporto tra Skanderbeg e Venezia, spiega la professoressa, occorre tornare al Quattrocento e al quadro geopolitico del Mediterraneo e dell’Adriatico.
L’Albania di quel periodo si trovava in una posizione strategica. La prospettiva di un consolidamento politico del territorio albanese e la resistenza di Skanderbeg all’avanzata ottomana rendevano l’area particolarmente importante per Venezia, che da secoli considerava l’Adriatico una propria zona d’influenza.
La Serenissima aveva infatti una rete di possedimenti e punti strategici lungo la costa dalmata e verso i Balcani. L’Albania rappresentava dunque un territorio fondamentale nella più ampia competizione tra Venezia, Impero ottomano e altre potenze europee.
Il rapporto con Skanderbeg non può quindi essere letto soltanto in termini militari. La sua figura assume progressivamente anche un valore politico e simbolico.
Il Bucintoro e la nascita del mito veneziano
Uno degli episodi più significativi ricordati nell’intervista riguarda il Bucintoro, la monumentale imbarcazione cerimoniale della Repubblica di Venezia.
Sul Bucintoro, accanto alla personificazione di Venezia, era rappresentato anche Skanderbeg. La sua presenza aveva un forte significato simbolico: l’eroe albanese veniva inserito nel grande racconto della storia e della potenza veneziana.
Secondo la professoressa, Venezia utilizzava le immagini e le statue presenti sul Bucintoro come vere e proprie “figure parlanti”, capaci di raccontare la storia e i valori della Repubblica.
In questo contesto Skanderbeg diventava simbolicamente un difensore dell’Adriatico e della cristianità. La sua immagine consentiva inoltre a Venezia di rivendicare il proprio ruolo nella difesa di quella che considerava la propria area strategica.
Non si trattava dunque soltanto della memoria di un condottiero straniero, ma della trasformazione di Skanderbeg in una figura inserita nell’immaginario politico e culturale veneziano.
Dal personaggio storico all’eroe popolare
Il mito di Skanderbeg non rimase confinato nei palazzi del potere o negli ambienti della cultura erudita.
A partire dalla metà del Seicento, la sua figura arrivò con grande successo anche sui palcoscenici veneziani. Opere teatrali dedicate alle sue imprese raccontavano la sua vita, dal periodo trascorso presso il sultano al ritorno in Albania, fino alla resistenza contro gli Ottomani.
Il personaggio veniva presentato come un eroe capace di affrontare e superare difficoltà apparentemente insormontabili.
Il successo fu tale che, secondo quanto ricordato nell’intervista, persino Carlo Goldoni osservava con ironia che gli attori preferivano rappresentare Scanderbeg invece delle sue commedie.
È un elemento significativo: Skanderbeg non era più soltanto l’eroe degli albanesi, ma era diventato anche un personaggio dell’immaginario popolare veneziano.
La “Scuola degli Albanesi”: non una scuola, ma una comunità
Un altro capitolo importante riguarda la cosiddetta Scuola degli Albanesi, un’istituzione spesso interpretata erroneamente.
La professoressa chiarisce che il termine “scuola” non deve essere inteso nel significato moderno. Si trattava piuttosto di una associazione della comunità albanese di Venezia, nata nel Quattrocento.
Gli albanesi residenti nella città lagunare si riunivano per gestire aspetti della vita comunitaria, religiosa e sociale. L’associazione partecipava alle processioni, si occupava dell’assistenza ai malati e della sepoltura dei morti e rappresentava uno strumento di inserimento nella complessa società veneziana.
Gli albanesi presenti a Venezia in quel periodo erano in gran parte commercianti e artigiani provenienti dall’Albania settentrionale e avevano già sviluppato rapporti economici, politici e religiosi con la Serenissima.
La loro storia testimonia quindi una forma di integrazione senza necessariamente cancellare l’identità d’origine.
Gli Arbëreshë e la conservazione della lingua
Diversa fu in parte la storia delle comunità albanesi insediate nell’Italia meridionale.
Gli Arbëreshë, arrivati in Italia in diverse ondate migratorie, riuscirono a conservare per secoli la propria lingua e numerosi elementi della propria cultura.
L’isolamento geografico di molte comunità contribuì a creare delle vere e proprie “isole” linguistiche e culturali. Un patrimonio che ancora oggi rappresenta una fonte fondamentale per lo studio della lingua e della storia albanese.
Emergono così due grandi direttrici storiche della diaspora: l’Albania settentrionale maggiormente collegata a Venezia e al Centro-Nord italiano, e l’Albania meridionale maggiormente legata alle comunità dell’Italia meridionale.
Dalla diaspora storica alla nuova emigrazione
L’intervista arriva quindi al presente.
La forte presenza degli albanesi nel Nord Italia, in particolare in regioni come il Veneto, viene interpretata anche alla luce di una dinamica già visibile nel passato: gli emigranti tendono a dirigersi verso le aree economicamente più sviluppate e capaci di offrire maggiori opportunità.
Oggi gli albanesi sono presenti in numerosi settori dell’economia italiana, dalla ristorazione all’edilizia, dal turismo al commercio e all’industria.
Ma, soprattutto, le nuove generazioni hanno raggiunto livelli di istruzione e posizioni professionali sempre più elevati.
La memoria come strumento di futuro
È proprio qui che emerge il messaggio conclusivo della professoressa: conservare la memoria non significa chiudersi nel nazionalismo.
Al contrario, conoscere la propria storia significa comprendere meglio il proprio posto nella storia europea.
Dopo gli anni Novanta, quando molti immigrati albanesi tendevano a non dichiarare apertamente la propria origine per evitare lo stigma associato all’immigrazione dall’Est europeo, oggi si assiste a un cambiamento.
Le nuove generazioni possono rivendicare con maggiore serenità la propria identità e trasformarla in un elemento positivo.
La storia albanese, sottolinea la professoressa, è infatti profondamente intrecciata con quella italiana ed europea. Recuperarla significa valorizzare musei, documenti, libri, oggetti, testimonianze e associazioni che raccontano questo passato.
Non si può costruire un futuro consapevole senza conoscere la propria storia.
E la storia di Skanderbeg, Venezia, degli Arbëreshë e delle successive generazioni di emigrati dimostra proprio questo: il rapporto tra Albania e Italia non è un fenomeno nato con le migrazioni degli anni Novanta, ma il risultato di secoli di incontri, scambi e contaminazioni.
PS: Per conoscere tutti i dettagli è possibile seguire l’intervista integrale realizzata da Artur Nura per Radio Radicale
Skënderbeu dhe Venecia, një histori ndërthurjesh mes Shqipërisë dhe Italisë
Nga figura e heroit kombëtar shqiptar në Bucintoro, te prania e shqiptarëve në shoqërinë veneciane, e deri te arbëreshët dhe brezat e rinj të emigrantëve: një udhëtim në historinë dhe kujtesën e një marrëdhënieje të lashtë.
Marrëdhënia mes Shqipërisë dhe Venecias i ka rrënjët në një histori shekullore, të përbërë nga shkëmbime tregtare, interesa gjeopolitike, konflikte dhe ndërthurje kulturore. Për ta rrëfyer këtë histori është profesoresha Lucia Nadin, e cila foli për mikrofonat e Radio Radicale-s, në rubrikën kushtuar Shqipërisë dhe marrëdhënieve të saj me kulturën italiane dhe evropiane.
Në qendër të bisedës është një figurë simbolike: Gjergj Kastrioti Skënderbeu, heroi kombëtar shqiptar, historia e të cilit ndërthuret thellësisht me atë të Republikës së Venedikut.
Skënderbeu dhe rëndësia e Adriatikut
Për të kuptuar marrëdhënien mes Skënderbeut dhe Venedikut, shpjegon profesoresha, duhet të kthehemi në shekullin XV dhe në kuadrin gjeopolitik të Mesdheut dhe Adriatikut.
Shqipëria e asaj kohe ndodhej në një pozicion strategjik. Perspektiva e konsolidimit politik të territorit shqiptar dhe rezistenca e Skënderbeut ndaj përparimit osman e bënin këtë zonë veçanërisht të rëndësishme për Venedikun, i cili prej shekujsh e konsideronte Adriatikun si zonën e vet të ndikimit.
Republika e Venedikut kishte një rrjet zotërimesh dhe pikash strategjike përgjatë bregdetit dalmat dhe drejt Ballkanit. Shqipëria përfaqësonte, pra, një territor themelor në konkurrencën më të gjerë midis Venedikut, Perandorisë Osmane dhe fuqive të tjera evropiane.
Marrëdhënia me Skënderbeun nuk mund të lexohet vetëm në terma ushtarakë. Figura e tij mori gradualisht edhe një vlerë politike dhe simbolike.
Bucintoro dhe lindja e mitit venecian
Një nga episodet më domethënëse të përmendura në intervistë lidhet me Bucintoron, anijen monumentale ceremoniale të Republikës së Venedikut.
Në Bucintoro, pranë personifikimit të Venedikut, ishte paraqitur edhe Skënderbeu. Prania e tij kishte një kuptim të fortë simbolik: heroi shqiptar përfshihej në rrëfimin e madh të historisë dhe fuqisë së Venedikut.
Sipas profesoreshës, Venediku përdorte imazhet dhe statujat që ndodheshin në Bucintoro si të ashtuquajtura “figura që flasin”, të afta për të rrëfyer historinë dhe vlerat e Republikës.
Në këtë kontekst, Skënderbeu shndërrohej simbolikisht në një mbrojtës të Adriatikut dhe të krishterimit. Imazhi i tij i mundësonte gjithashtu Venedikut të pretendonte rolin e vet në mbrojtjen e asaj që e konsideronte zonën e tij strategjike.
Pra, nuk bëhej fjalë vetëm për kujtesën e një komandanti të huaj, por për shndërrimin e Skënderbeut në një figurë të integruar në imagjinaren politike dhe kulturore veneciane.
Nga personazhi historik te heroi popullor
Miti i Skënderbeut nuk mbeti i kufizuar në pallatet e pushtetit apo në mjediset e kulturës së ditur.
Duke nisur nga mesi i shekullit XVII, figura e tij mbërriti me shumë sukses edhe në skenat teatrore veneciane. Vepra teatrale kushtuar bëmave të tij rrëfenin jetën e tij, nga periudha e kaluar pranë sulltanit, te kthimi në Shqipëri dhe deri te rezistenca kundër osmanëve.
Personazhi paraqitej si një hero i aftë të përballej dhe të kapërcente vështirësi që dukeshin të pakapërcyeshme.
Suksesi ishte aq i madh sa, sipas asaj që kujtohet në intervistë, edhe Carlo Goldoni vërente me ironi se aktorët preferonin të interpretonin Skënderbeun në vend të komedive të tij.
Ky është një element domethënës: Skënderbeu nuk ishte më vetëm heroi i shqiptarëve, por ishte shndërruar edhe në një personazh të imagjinares popullore veneciane.
“Shkolla e Shqiptarëve”: jo një shkollë, por një komunitet
Një tjetër kapitull i rëndësishëm lidhet me të ashtuquajturën “Scuola degli Albanesi” – Shkolla e Shqiptarëve, një institucion që shpesh është interpretuar gabimisht.
Profesoresha sqaron se termi “shkollë” nuk duhet kuptuar në kuptimin modern. Bëhej fjalë më tepër për një shoqatë të komunitetit shqiptar të Venedikut, e krijuar në shekullin XV.
Shqiptarët që banonin në qytetin lagunor mblidheshin për të administruar aspekte të jetës së tyre komunitare, fetare dhe shoqërore. Shoqata merrte pjesë në procesione, kujdesej për asistencën ndaj të sëmurëve dhe varrimin e të vdekurve dhe përfaqësonte një instrument integrimi në shoqërinë komplekse veneciane.
Shqiptarët që ndodheshin në Venedik në atë periudhë ishin në pjesën më të madhe tregtarë dhe zejtarë nga Shqipëria e Veriut dhe kishin krijuar tashmë marrëdhënie ekonomike, politike dhe fetare me Republikën e Venedikut.
Historia e tyre dëshmon kështu një formë integrimi pa qenë e nevojshme të fshihej identiteti i origjinës.
Arbëreshët dhe ruajtja e gjuhës
Ndryshe ishte, pjesërisht, historia e komuniteteve shqiptare të vendosura në Italinë e Jugut.
Arbëreshët, të ardhur në Itali në disa valë migratore, arritën të ruanin për shekuj gjuhën e tyre dhe shumë elementë të kulturës së tyre.
Izolimi gjeografik i shumë komuniteteve ndihmoi në krijimin e të ashtuquajturave “ishuj gjuhësorë dhe kulturorë”. Një trashëgimi që edhe sot përfaqëson një burim themelor për studimin e gjuhës dhe historisë shqiptare.
Kështu dalin në pah dy drejtime të mëdha historike të diasporës: Shqipëria e Veriut, më e lidhur me Venedikun dhe Italinë Qendrore dhe Veriore, dhe Shqipëria e Jugut, më e lidhur me komunitetet e Italisë së Jugut.
Nga diaspora historike te emigracioni i ri
Intervista arrin më pas në të tashmen.
Prania e madhe e shqiptarëve në Italinë e Veriut, veçanërisht në rajone si Veneto, interpretohet edhe në dritën e një dinamike që ishte e dukshme edhe në të kaluarën: emigrantët priren të drejtohen drejt zonave ekonomikisht më të zhvilluara dhe që ofrojnë më shumë mundësi.
Sot shqiptarët janë të pranishëm në shumë sektorë të ekonomisë italiane, nga gastronomia te ndërtimi, nga turizmi te tregtia dhe industria.
Por, mbi të gjitha, brezat e rinj kanë arritur nivele gjithnjë e më të larta arsimimi dhe pozicione profesionale gjithnjë e më të rëndësishme.
Kujtesa si instrument për të ardhmen
Pikërisht këtu del mesazhi përmbyllës i profesoreshës: ruajtja e kujtesës nuk do të thotë të mbyllesh në nacionalizëm.
Përkundrazi, njohja e historisë së vet do të thotë të kuptosh më mirë vendin që zë në historinë evropiane.
Pas viteve ’90, kur shumë emigrantë shqiptarë prirëshin të mos e deklaronin hapur origjinën e tyre për të shmangur stigmën që lidhej me emigracionin nga Evropa Lindore, sot vihet re një ndryshim.
Brezat e rinj mund ta pohojnë me më shumë qetësi identitetin e tyre dhe ta shndërrojnë atë në një element pozitiv.
Historia shqiptare, thekson profesoresha, është thellësisht e ndërthurur me historinë italiane dhe evropiane. Rikthimi tek ajo do të thotë të vlerësosh muzetë, dokumentet, librat, objektet, dëshmitë dhe shoqatat që rrëfejnë këtë të kaluar.
Nuk mund të ndërtohet një e ardhme e vetëdijshme pa njohur historinë e vet.
Dhe historia e Skënderbeut, Venedikut, arbëreshëve dhe brezave të mëvonshëm të emigrantëve e dëshmon pikërisht këtë: marrëdhënia mes Shqipërisë dhe Italisë nuk është një fenomen që lindi me emigracionin e viteve ’90, por rezultat i shekujve të takimeve, shkëmbimeve dhe ndërthurjeve.
P.S. Për të njohur të gjitha detajet, mund të ndiqet intervista e plotë e realizuar nga Artur Nura për Radio Radicale.
