Si ta mbroni trurin nga rënia njohëse: Lëreni mendjen të endet, mos u shkëputni nga aktiviteti dhe menaxhoni stresin

Keshilla Mjekësore

Gazeta Express

08/09/2026 16:02

Plakja e trurit nuk duhet parë domosdoshmërisht si një rrëshqitje e pashmangshme drejt humbjes së aftësive njohëse.

Në librin e tij të ri, “The Brain Cliff”, mjeku dhe autori Dr Norman Swan argumenton se mënyra se si e kuptojmë plakjen e trurit mund të ndikojë edhe në mënyrën se si ruajmë kujtesën, përqendrimin dhe aftësinë për të marrë vendime.

Sipas tij, çelësi nuk është vetëm të përpiqemi të shmangim rënien njohëse, por të ndihmojmë trurin të përshtatet dhe të ndërtojë rrjete të reja mbështetëse gjatë viteve.

Mos mendoni “rënia njohëse”, por “ndryshimi njohës”

Swan thotë se një nga gabimet më të zakonshme është krahasimi i vazhdueshëm i aftësive tona mendore në moshën 40 apo 50 vjeç me mënyrën se si funksiononim në të 20-at.

Sipas tij, ky krahasim krijon përshtypjen se truri është “përkeqësuar”, ndërkohë që në shumë raste ai thjesht ka ndryshuar mënyrën e funksionimit.

Ajo që njihet si inteligjencë fluide – shpejtësia e përpunimit dhe zgjidhja e problemeve të reja – arrin kulmin më herët në jetë.

Por inteligjenca e kristalizuar, e cila lidhet me njohuritë, përvojën dhe gjykimin, mund të vazhdojë të përmirësohet me kalimin e viteve.

Truri ndërton një lloj “skelë” mbrojtëse

Një nga konceptet kryesore që Swan përmend është i ashtuquajturi “scaffolding”, ose ndërtimi i rrjeteve mbështetëse në tru.

Ideja është se, për të ruajtur dhe kompensuar funksionet njohëse, truri ndërton dhe forcon lidhje nervore që ndihmojnë zona të ndryshme të punojnë së bashku.

Me kalimin e moshës, një rol gjithnjë e më të madh e merr korteksi prefrontal, pjesa e trurit e përfshirë në gjykim, vendimmarrje, kontroll emocional dhe organizimin e kujtimeve.

Sipas Swan, sa më mirë të mbështetet ky proces, aq më gjatë mund të ruhet funksionimi njohës.

Stresi i vazhdueshëm dhe mendimet rrethore mund të na dëmtojnë

Për librin e tij, Swan intervistoi shtatë persona të moshuar me aftësi të jashtëzakonshme njohëse, të ashtuquajtur “super-agers”.

Ata kishin histori shumë të ndryshme jetësore, por sipas tij kishin disa tipare të përbashkëta.

Një prej tyre ishte mënyra se si përballeshin me stresin.

Në vend që të mbeteshin të bllokuar në mendime të përsëritura, ata përpiqeshin të zgjidhnin problemin dhe të vazhdonin përpara.

Swan argumenton se ruminimi – rikthimi vazhdimisht te të njëjtat mendime negative – mund ta ngarkojë korteksin prefrontal me aktivitet që nuk sjell zgjidhje.

Edhe depresioni dhe konsumimi i tepërt i alkoolit mund të ndikojnë negativisht në funksionimin e kësaj zone të trurit.

Nuk është kurrë vonë për të filluar

Sipas Swan, mosha 40 dhe 50 vjeç është një periudhë shumë e rëndësishme për të filluar të mendosh seriozisht për shëndetin e trurit.

Megjithatë, ai thekson se nuk është kurrë vonë për të ndryshuar zakonet.

Aktiviteti fizik ndihmon plasticitetin e trurit dhe aftësinë e tij për t’u përshtatur.

Ai rekomandon gjithashtu një dietë me karakter anti-inflamator, me më pak mish të kuq dhe më shumë perime, sidomos ato me gjethe jeshile, ushqime të fermentuara si kosi dhe fruta si manaferrat.

Këto ushqime mund të ndikojnë pozitivisht në mikrobiomën e zorrëve dhe në marrjen e përbërësve bioaktivë që lidhen me shëndetin e përgjithshëm të trurit.

Lëreni mendjen të endet

Një nga këshillat më të pazakonta është të mos përpiqemi ta mbajmë trurin gjithmonë të përqendruar.

Kur mendja endet, aktivizohet ajo që njihet si “default mode network” – një rrjet i trurit që punon kur nuk jemi të përqendruar në një detyrë specifike.

Në këto momente, zona të ndryshme të trurit mund të krijojnë lidhje me njëra-tjetrën.

Sipas Swan, bredhja e mendjes mund të jetë e dobishme dhe mund të ndihmojë ndërtimin e rrjeteve mbështetëse.

Kujtoni të kaluarën, jetoni të tashmen dhe imagjinoni të ardhmen

Një tjetër aktivitet që ai e konsideron të dobishëm është ajo që quhet “udhëtim mendor në kohë”.

Kjo nënkupton rikthimin te kujtimet e së kaluarës, qëndrimin të lidhur me të tashmen dhe aftësinë për të imagjinuar të ardhmen.

Sipas tij, mosha e mesme është veçanërisht interesante për këtë proces, sepse njeriu ka tashmë shumë përvojë të kaluar, por edhe një të ardhme të gjatë për të planifikuar.

Kjo lloj lëvizjeje mendore mes së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes mund të ndihmojë në ruajtjen e fleksibilitetit njohës.

Gjenet nuk janë gjithçka

Një nga përfundimet që Swan e konsideron më të rëndësishme është se gjenet nuk përcaktojnë plotësisht mënyrën apo shpejtësinë me të cilën plaket truri.

Kjo do të thotë se mënyra e jetesës dhe mjedisi kanë rol shumë të madh.

Një nga personat që ai intervistoi ishte një neuropsikiatër 100-vjeçar nga New Jersey, i cili vazhdonte të mësonte aftësi të reja.

Ai kishte nisur të mësonte vizatimin me laps dhe, përmes kurseve, kishte krijuar edhe miqësi të reja.

Për Swan, kombinimi i të mësuarit, lidhjeve sociale dhe kuriozitetit është shumë i rëndësishëm për shëndetin e trurit.

Çfarë ndryshoi vetë Norman Swan në jetën e tij?

Pas hulumtimit për librin, Swan thotë se është bërë më i vetëdijshëm për mënyrën se si reagon ndaj stresit dhe për momentet kur mbetet i bllokuar në mendime të përsëritura.

Ai është përpjekur ta ulë më tej konsumimin e alkoolit dhe t’u kushtojë më shumë vëmendje faktorëve të rrezikut kardiovaskular, si kolesteroli dhe tensioni i gjakut.

Ai gjithashtu ka shtuar në dietën e tij perimet me gjethe jeshile, manaferrat dhe kosin, ndërsa aktiviteti fizik i moderuar deri intensiv është bërë pjesë e domosdoshme e rutinës së tij.

“Mos dilni në pension” – por jo domosdoshmërisht vazhdoni të njëjtën punë

Një nga kapitujt e librit titullohet “Don’t Retire” – “Mos dilni në pension”.

Swan nuk nënkupton se të gjithë duhet të vazhdojnë të punojnë në të njëjtën punë deri në fund të jetës.

Sipas tij, problemi është shkëputja e plotë nga aktiviteti mendor, shoqëror dhe fizik.

Disa studime sugjerojnë se rënia njohëse mund të përshpejtohet pas pensionimit, sidomos nëse jeta bëhet shumë pasive.

Por nëse puna zëvendësohet me vullnetarizëm, mësim të aftësive të reja, aktivitete të reja apo angazhim të vazhdueshëm shoqëror, kjo nuk është domosdoshmërisht “pensionim” në kuptimin pasiv.

Mesazhi i Swan është i thjeshtë: pensionimi në divan, me aktivitet minimal dhe orë të tëra para televizorit, nuk është zgjedhja më e mirë për trurin.

Formula për një tru më të shëndetshëm

Nuk ekziston një mënyrë e garantuar për të parandaluar plakjen e trurit apo demencën, por shumë prej zakoneve që mbështesin shëndetin e përgjithshëm mund të ndihmojnë edhe funksionin njohës.

Aktiviteti fizik, ushqimi i balancuar, kontrolli i faktorëve kardiovaskularë, lidhjet sociale, të mësuarit e gjërave të reja dhe menaxhimi i stresit janë ndër strategjitë më të mbështetura nga evidenca.

Dhe, sipas Swan, ndonjëherë mund të ndihmojë edhe diçka shumë më e thjeshtë: ta lini mendjen të endet pak. /GazetaExpress/