‘Na bëni një film për terrorizmin’/ 11 Shtatorin nuk e shkaktoi mungesa e imagjinatës

Nga Alex Alfirraz Scheers, SPECTATOR

Në një mbrëmje të butë vjeshtore në tetor 2001, një task-forcë sekrete e mbledhur nga CIA dhe Pentagoni u takua në një ndërtesë korporative të zakonshme prej betoni dhe xhami, në fund të Fiji Way, një rrugë e zakonshme 20 milje në perëndim të Los Anxhelosit. Megjithatë, ajo task-forcë nuk ishte aspak e zakonshme. E quajtur Task-Forca e Industrisë së Argëtimit, ajo përbëhej nga 30 prej regjisorëve dhe krijuesve më të njohur të Hollivudit, përfshirë emra të njohur për të gjithë si Oliver Stone (Platoon), David Fincher (Fight Club) dhe Randal Kleiser (Grease). Misioni i tyre ishte të imagjinonin sulmin e ardhshëm shkatërrues terrorist, vetëm pak javë pasi sulmet e 11 shtatorit 2001 kishin përfshirë në flakë horizontin e Manhatanit dhe kishin tronditur botën.

“Ne në fakt mblodhëm një grup skenaristësh të Hollivudit”, kujton ish-zëvendësdrejtori i CIA-s, John McLaughlin, “dhe u thamë: ‘Në rregull, për tre orët e ardhshme, duam që ju të jeni terroristë. Bëni një film terrorist për ne.’”

Task-forca u krijua për të trajtuar supozimin e ngritur nga shumë politikëbërës dhe analistë se në thelb të arsyes pse ndodhi 11 shtatori ishte një dështim i imagjinatës. Ky supozim ishte dhe mbetet i gabuar.

E vërteta është më rënduese sesa një dështim i imagjinatës. Shumë larg nga dështimi për të parashikuar një ngjarje “mjellmë e zezë”, komuniteti amerikan i inteligjencës dhe politikëbërësit amerikanë vepruan për shkak të neglizhencës burokratike, vetëkënaqësisë dhe paaftësisë në periudhën që i parapriu sulmeve të 11 shtatorit. Burimi i dështimit nuk ishte paaftësia për ta imagjinuar mizorinë. Ishte dështimi për ta identifikuar terrorizmin si kërcënimin më akut të sigurisë së shtetit dhe për të marrë masa sigurie proporcionale.

Shenjat paralajmëruese të një sulmi terrorist në shkallë të gjerë kishin qenë të dukshme që nga bombardimi i një hoteli në Aden të Jemenit në dhjetor 1992, ku qëndronte personel i Ushtrisë amerikane. Megjithatë, politikëbërësit amerikanë i injoruan qëllimisht ato. Midis shkurtit 1993 dhe tetorit 2000, pati tetë plane terroriste, të atribuuara në mënyrë të verifikueshme Al-Kaedës dhe operativëve të saj, të ndërmarra ose të planifikuara kundër Shteteve të Bashkuara, përfshirë shpërthimin e suksesshëm të një kamioni-bombë në parkingun nëntokësor të World Trade Center, tetë vjet e gjysmë përpara 11 shtatorit.

Duke pasur parasysh trajektoren e Al-Kaedës që nga viti 1992, 11 shtatori mund të ishte parandaluar, nëse nuk do të kishte pasur disa dështime. Në vitin 1997, Komisioni Gore, i cili paralajmëroi shprehimisht se “sulmet terroriste ndaj aviacionit civil po drejtohen kundër Shteteve të Bashkuara”, i bëri thirrje Administratës Federale të Aviacionit (FAA) të bashkërendonte më nga afër me FBI-në, megjithatë ajo nuk miratoi listën e vëzhgimit Tipoff, bazën e të dhënave të Departamentit të Shtetit për individët e përfshirë në aktivitete terroriste. Kështu, kur Ahmed Ressam, një person i njohur si i lidhur me Al-Kaedën, po planifikonte të hidhte në erë aeroportin kryesor të Los Anxhelosit në dhjetor 1999, ai nuk u shënua si person i dyshimtë. Në vend të kësaj, plani u pengua rastësisht kur një oficer doganor, duke dyshuar te sjellja e Ressamit, e ndaloi atë në kufirin kanadez dhe kontrolloi makinën e tij.

Komisioni Gore rekomandoi gjithashtu që FBI-ja të caktonte më shumë agjentë për kundërterrorizmin. Kjo ishte një mundësi për Byronë që të hiqte dorë nga një pjesë e rezistencës së saj institucionale ndaj kësaj disipline, një mangësi institucionale që ishte dokumentuar mirë në librin e vlerësuar të shkencëtares politike të Universitetit Stanford, Amy Zegart, mbi patologjitë kulturore të komunitetit amerikan të inteligjencës, Spying Blind: The CIA, the FBI, and the Origins of 9/11. Deri në shtator 2001, kërkimi i Zegart zbuloi se vetëm gjashtë për qind e personelit të FBI-së punonte në kundërterrorizëm dhe se shumica e analistëve të inteligjencës nuk kishin kualifikimet e nevojshme.

Për ta bërë situatën edhe më keq, në Byro ishte e përhapur një kulturë mbizotëruese e të menduarit regresiv, me oficerë që mbanin pikëpamje kundërproduktive si “burrat e vërtetë nuk shkruajnë në makinë shkrimi”. Arrestimet, jo analiza, ishin mënyra se si ata parandalonin sulmet. Kjo mendësi e tepruar ndikoi në reagimin e Byrosë edhe në gusht 2001, kur ajo arrestoi operativin e Al-Kaedës dhe personin që synonte të bëhej rrëmbyesi i njëzetë i 11 shtatorit, Zacarias Moussaoui, për shkak se shfaqte sjellje të dyshimtë, pasi ai donte “të mësonte se si të ngrihej dhe të ulej me një Boeing 747”, pa pasur më parë përvojë fluturimi. Arrestimi i Moussaoui-t shumë herët ekspozoi mungesën e largpamësisë strategjike dhe mbylli çdo mundësi për ta përdorur atë për të zhvilluar pista të mëtejshme. Kënaqësia afatshkurtër e arrestimit erdhi në koston e një mundësie afatgjatë për të ndërprerë planin e 11 shtatorit.

Dështimi tjetër i madh i Byrosë ishte mosdhënia e përparësisë memorandumit të Phoenix-it të korrikut 2001, në të cilin agjenti Kenneth Williams paralajmëroi se Al-Kaeda po dërgonte terroristë për t’u “trajnuar në shkollat e fluturimit në SHBA”. Ishte e qartë, sipas memorandumit, se Al-Kaeda po hidhte bazat për të realizuar një operacion që përfshinte rrëmbimin dhe përdorimin e avionëve si armë.

Briefing-et presidenciale të deklasifikuara nga shkurti deri në maj 2001 përmbanin artikuj me titujt “Interesi i Bin Ladenit për armët biologjike dhe radiologjike” dhe “Grupet terroriste thuhet se po bashkëpunojnë për një plan për marrjen peng të amerikanëve”. Në qershor 2001, një raport i CIA-s ngriti shqetësime për një sulm të Al-Kaedës në territorin amerikan dhe paralajmëroi se “diçka shumë, shumë, shumë e madhe është gati të ndodhë”. Më 6 gusht 2001, pesë javë përpara sulmeve famëkeqe, Presidentit Bush iu dorëzua një Briefing Ditor Presidencial me titull “Bin Laden është i vendosur të godasë në SHBA”.

Ishte pika e 36-të e Briefing-ut Ditor Presidencial të atij viti që lidhej me Bin Ladenin ose Al-Kaedën dhe e para që përqendrohej në mënyrë të qartë te kërcënimi i një sulmi në territorin amerikan. Edhe në javët përpara se të ndodhte mizoria që ndryshoi botën, sirenat paralajmëruese vazhdonin të binin në vesh të shurdhër. Kjo është dëshmi e injorimit të qëllimshëm që përshkoi perceptimin e Uashingtonit për kërcënimin terrorist për pjesën më të madhe të një dekade. Pastaj katastrofa goditi dy herë atë mëngjes shtatori. Në vend që të rivlerësonte menjëherë dështimet e politikave dhe të shqyrtonte mangësitë në hierarkinë e prioriteteve të sigurisë kombëtare të Shteteve të Bashkuara, drejtori i CIA-s, George Tenet, u kthye drejt një qasjeje të përqendruar te ngjarjet imagjinare, në vend që të përballej me arsyen pse ato reale sapo kishin ndodhur.

Së pari, Red Cell u krijua më 12 shtator 2001. Ishte një njësi analistësh jokonvencionalë që tashmë punonin brenda komunitetit të inteligjencës. “Red Cell ishte një eksperiment interesant. Ne morëm mendimtarët më aventurierë të agjencisë, ekzentrikët e vërtetë; i futëm në një dhomë dhe u thamë të mendonin si terroristë”, kujtoi McLaughlin. Urdhrat e Tenetit për ta ishin të drejtpërdrejta: “më tregoni gjëra që të tjerët nuk m’i tregojnë dhe bëni që [zyrtarët e lartë] të ndihen të parehatshëm”.

Pastaj u thirr Hollivudi. Sipas Steven E. de Souza-s, i cili ishte bashkëautor i filmave të njohur aksion Die Hard dhe Die Hard 2: Die Harder, zyrtarët e Pentagonit i dhanë task-forcës udhëzimin e mëposhtëm: “Ne i kemi njerëzit tanë duke menduar në kanale në të cilat jemi të trajnuar të mendojmë. Ne duam disa ide jashtë kornizës, krejt të pazakonta. Thuajeni gjënë më të çmendur që ju vjen në mendje.”

Krijimi i një task-force me kineastë dhe skenaristë për të sajuar skenarë apokaliptikë, me qëllim parandalimin e tyre, pas një skenari apokaliptik të parandalueshëm, sinjalizoi qartë dëshpërimin e Uashingtonit. Siç vërejti me mprehtësi Michael C. Frank, studiuesi dhe autori i The Cultural Imaginary of Terrorism in Public Discourse, Literature and Film: “supozimi se fuqia e imagjinatës është një armë thelbësore në luftën kundër terrorizmit mund të ndihmojë për të shpjeguar pse Uashingtoni kërkoi këshillën e Hollivudit… [por] do të supozohej se krijimi i skenarëve ‘të besueshëm’ kërkon të paktën një njohje minimale me autorët e tyre dhe rrethanat e dhunës së tyre.”

Pavarësisht se u ngritën në statusin e ekspertëve të sigurisë kombëtare, dihet shumë pak për atë që zotërinjtë Stone, Fincher dhe të tjerët nxorën në të vërtetë si sulme terroriste të mundshme. Po aq e habitshme është edhe arsyeja pse pikërisht ata 30 kineastë dhe skenaristë u zgjodhën për task-forcën, në vend të të tjerëve. De Souza shkroi filma që përmbanin skena me terroristë dhe milici rebele. Kjo nuk e bën atë ekspert të terrorizmit, por sigurisht i jep një avantazh ndaj Randal Kleiser, i cili drejtoi Grease. Njëzet e pesë vjet pas sulmeve të 11 shtatorit 2001, ndoshta më në fund ka ardhur koha që të kemi më shumë qartësi mbi eksperimentin më të çuditshëm të Uashingtonit pas 11 shtatorit.

Në vitin 2004, Komisioni i 11 Shtatorit paraqiti raportin e tij mbi shkaqet e sulmeve të Al-Kaedës. Ai bëri diagnozën e mëposhtme: “imagjinata nuk është një dhunti që zakonisht lidhet me burokracitë”. Pavarësisht provave në rritje, kornizimi i “dështimit të imagjinatës” mbetet shpjegimi mbizotërues brenda establishmentit të politikës së jashtme dhe komunitetit të inteligjencës për arsyen pse ndodhi 11 shtatori. Megjithatë, siç paralajmëroi drejtori i CIA-s, George Tenet, në një memorandum të dhjetorit 1998, “ne jemi në luftë me Osama Bin Ladenin”.

Përpara 11 shtatorit, politikëbërësit amerikanë e dinin se kërcënimi i paraqitur nga Al-Kaeda ishte serioz dhe vdekjeprurës. Ata thjesht nuk arritën të vepronin në mënyrë të përshtatshme. Sipas një seance dëgjimore të Senatit të dhjetorit 2001 mbi shtrirjen globale të Al-Kaedës, sulmet e grupit terrorist islamist ndaj interesave amerikane midis viteve 1990 dhe 2000 vranë të paktën 81 amerikanë, përfshirë gjashtë persona në bombardimin me kamion të World Trade Center në vitin 1993. Pas 11 shtatorit, politikëbërësit më në fund e morën seriozisht kërcënimin, por nuk dinin si të përgjigjeshin. Një dështim i imagjinatës nuk çoi në 11 shtatorin. Dështimi i vërtetë i imagjinatës erdhi më pas, kur Uashingtoni iu drejtua Hollivudit që të mendonte në vend të tij.