A ndiejnë kafshët gëzim?

Për dekada, shkencëtarët janë përqendruar kryesisht te frika, stresi dhe emocionet negative te kafshët. Tani vëmendja po zhvendoset edhe te një pyetje shumë më intriguese: a mund të ndiejnë kafshët gëzim dhe lumturi?

Qentë që vrapojnë të lumtur në park, macet që gërhasin, majmunët që luajnë apo delfinët që kërcejnë në ujë mund të duken sikur po përjetojnë kënaqësi.

Por shkencëtarët përballen me një problem të madh: kafshët nuk mund të na tregojnë drejtpërdrejt se çfarë ndiejnë.

Një sjellje që për ne duket si shenjë lumturie mund të ketë një tjetër shpjegim.

Pikërisht për këtë arsye, një grup studiuesish po përpiqet të krijojë një mënyrë më shkencore për të matur emocionet pozitive te kafshët.

Ata e kanë quajtur këtë projekt një lloj “matësi të gëzimit”, i cili në të ardhmen mund të ndihmojë shkencëtarët të kuptojnë më mirë nëse kafshët përjetojnë emocione si gëzimi dhe kënaqësia.

Pse është kaq e vështirë të kuptojmë emocionet e kafshëve?

Për shumë vite, shkencëtarët kanë studiuar më tepër emocionet negative te kafshët.

Frika, dhimbja dhe stresi janë relativisht më të lehta për t'u identifikuar, sepse mund të shoqërohen me ndryshime të dukshme në sjellje dhe në trup.

Emocionet pozitive janë më të vështira për t'u matur.

Një kafshë mund të luajë, të bëjë tinguj ose të kërcejë, por kjo nuk do të thotë automatikisht se ajo po përjeton gëzim.

Shkencëtarët duhet të shmangin atë që quhet antropomorfizëm – tendencën për t'u atribuar kafshëve emocione ose karakteristika njerëzore vetëm sepse sjellja e tyre na duket e ngjashme me tonën.

Çfarë quajnë shkencëtarët “gëzim”?

Studiuesit e projektit kanë vendosur një përkufizim relativisht të ngushtë.

Për ta, gëzimi është një emocion pozitiv, i fortë dhe i shkurtër, që shkaktohet nga një ngjarje e caktuar.

Mund të jetë, për shembull, marrja e ushqimit të preferuar ose takimi i papritur me një kafshë tjetër me të cilën ka lidhje.

Problemi është se edhe brenda së njëjtës specie, kafshët mund të reagojnë ndryshe ndaj të njëjtës situatë.

Kjo e bën shumë të vështirë krijimin e një testi që funksionon njësoj për të gjitha kafshët.

Shimpanzetë japin disa prej sinjaleve më interesante

Studiuesit kanë vëzhguar shimpanzetë në natyrë për të kërkuar sjellje që mund të lidhen me emocione pozitive.

Në Senegal, studiuesja Gal Badihi ndoqi një grup shimpanzesh për rreth tre muaj.

Edhe pse jeta e tyre përfshin konkurrencë, konflikte dhe kërkim të vazhdueshëm për ushqim, ajo vërejti edhe momente që mund të interpretohen si gëzim.

Shimpanzetë luanin me të vegjlit. Disa prej tyre përqafoheshin dhe putheshin kur takoheshin pas një ndarjeje.

Të vegjlit rrotulloheshin dhe luanin së bashku.

Një prej tyre, Youssa, kishte zakon të varej kokëposhtë, duke shkaktuar sjellje lozonjare te të tjerët.

Gjatë këtyre situatave, shimpanzetë shpesh lëshonin një tingull të ngjashëm me një të qeshur të pëshpëritur.

Ata përdornin të njëjtin tingull edhe në situata ku donin të tregonin qëllime miqësore ose të qetësonin një konflikt.

Bonobot reaguan ndaj së qeshurës së të vegjëlve

Një eksperiment tjetër u zhvillua me bonobo.

Studiuesja Sasha Winkler trajnoi katër bonobo të rritur që të afroheshin te një kuti e zezë, ku prisnin të gjenin një rrush.

Ata mësuan gjithashtu të mos i afroheshin një kutie të bardhë, e cila nuk përmbante ushqim.

Më pas u përdor një kuti gri.

Nëse një bonobo ishte në një gjendje më optimiste, studiuesit menduan se ai do të kishte më shumë gjasa ta kontrollonte kutinë gri, duke shpresuar se mund të gjendej diçka e mirë brenda.

Para testit, bonobot dëgjuan ose të qeshurën e një bonoboje të vogël, ose një tingull neutral.

Pas dëgjimit të të qeshurës së të vegjëlve, bonobot kishin më shumë gjasa të afroheshin te kutitë gri.

Studiuesit e interpretuan këtë si një tregues se tingulli i të qeshurës mund të kishte përmirësuar gjendjen e tyre emocionale.

Surpriza me ushqim solli reagime të veçanta

Studiuesit përdorën edhe një metodë tjetër: një “fitore të papritur”.

Bonobos u tregohej një rrush dhe më pas ai fshihej mes dy kutive.

Kjo u përsërit disa herë.

Më pas studiuesit shtuan një surprizë: poshtë kutive ndodheshin edhe 10 kokrra rrushi.

Kur e zbuluan këtë sasi të papritur ushqimi, disa bonobo lëshuan tinguj të veçantë që studiuesit i quajnë “food peeps”.

Bonobo të tjerë tundën kokën.

Studiuesit mendojnë se këto sjellje mund të jenë shenja të një reagimi pozitiv.

Ata testuan edhe një surprizë sociale.

Nëpërmjet videotelefonatës, bonobot shihnin papritur një kujdestar që nuk e kishin takuar prej kohësh.

Edhe në këtë rast, disa kafshë lëshuan tinguj ose tundën kokën, duke sugjeruar se reagimi nuk lidhej vetëm me ushqimin.

Papagajtë që luajnë në dëborë

Një prej kafshëve më interesante në këtë kërkim është kea, një papagall i madh që jeton në Zelandën e Re.

Studiuesja Ximena Nelson kishte vënë re prej kohësh se keat dukeshin veçanërisht lozonjare në mot me diell dhe dëborë.

Ato mund të bëjnë topa dëbore dhe madje të rrëshqasin në çatitë e kasolleve të skive.

Kjo, sigurisht, nuk është provë absolute se zogjtë ndiejnë gëzim.

Por sjellja i bëri studiuesit të pyesnin nëse ekziston një lidhje mes kushteve të motit dhe emocioneve pozitive te këta zogj.

Një tingull që “përhapet” nga një zog te tjetri

Keat prodhojnë një tingull lozonjar që quhet “warble call”.

Kur studiuesit ua lëshojnë këtë tingull keave të egra, zogjtë shpesh fillojnë të luajnë dhe të prodhojnë vetë të njëjtin tingull.

Sjellja është krahasuar me mënyrën se si e qeshura mund të përhapet nga një njeri te tjetri.

Por një eksperiment me kea të rritur në kujdesin njerëzor tregoi se gjërat nuk janë gjithmonë kaq të thjeshta.

Këta zogj nuk e kishin dëgjuar më parë këtë tingull dhe, kur studiuesit ua lëshuan regjistrimin, ata u trembën dhe fluturuan duke lëshuar tinguj shqetësimi.

Kjo tregon se e njëjta “shkëndijë gëzimi” nuk funksionon domosdoshmërisht te çdo kafshë.

Edhe dielli duket se ndikon te keat

Studiuesit analizuan edhe video të keave të egra në malet e Zelandës së Re.

Rezultati ishte mjaft interesant.

Këta zogj kishin katër herë më shumë gjasa të lëshonin tingullin lozonjar kur dielli shkëlqente.

Kjo nuk provon se dielli i bënte zogjtë të lumtur, por është një tregues që mund të lidhet me gjendjen e tyre pozitive.

Studiuesit duan të kuptojnë nëse sjellje të tilla mund të përdoren si një mënyrë për të matur emocionet.

Po delfinët?

Delfinët janë një tjetër shembull i vështirë.

Ata shpesh luajnë, kërcejnë mbi valët e varkave ose luajnë me objekte në ujë.

Por “buzëqeshja” që shohim te delfinët nuk na tregon domosdoshmërisht se ata janë të lumtur.

Studiuesit po i kushtojnë vëmendje edhe tingujve të tyre.

Një prej tyre është ajo që quhet “victory squeal”, një tingull që delfinët prodhojnë pasi kapin një peshk ose marrin një shpërblim.

Shkencëtarët mendojnë se ky tingull mund të lidhet me sistemin e shpërblimit në tru dhe me dopaminën.

Interesant është fakti se delfinët mund ta prodhojnë këtë tingull edhe pasi përfundojnë me sukses një detyrë, para se të marrin shpërblimin.

Kjo mund të tregojë se tingulli lidhet jo vetëm me marrjen e ushqimit, por edhe me pritshmërinë dhe ndjenjën e suksesit.

Jo çdo sjellje “e gëzuar” është domosdoshmërisht gëzim

Shkencëtarët theksojnë se vetëm vëzhgimi i sjelljes nuk mjafton.

Një kafshë mund të duket sikur po luan, por në të vërtetë mund të jetë e stresuar.

Për këtë arsye, studiuesit po kërkojnë edhe shenja biologjike.

Një prej tyre është niveli i hormonit të stresit, kortizolit.

Edhe temperatura e trupit mund të jetë një tregues që ia vlen të studiohet.

Ideja është që në vend që të mbështeten vetëm te ajo që shohin, shkencëtarët të kombinojnë sjelljen me ndryshimet fiziologjike të kafshës.

Një “matës gëzimi” për kafshët

Nëse studiuesit arrijnë të krijojnë metoda të besueshme për të matur emocionet pozitive, ato mund të kenë edhe përdorime praktike.

Një prej tyre është përmirësimi i mirëqenies së kafshëve që jetojnë në kopshte zoologjike, rezervate ose mjedise të tjera nën kujdesin njerëzor.

Për shembull, një kafshë mund të ketë në dispozicion disa lodra, por jo çdo lodër mund t'i sjellë të njëjtën kënaqësi.

Një mënyrë për të matur reagimin emocional do t'i ndihmonte kujdestarët të kuptonin se cilat aktivitete dhe objekte u ofrojnë kafshëve përvojën më pozitive.

Kafshët mund të ndiejnë gëzim, por jo domosdoshmërisht si njerëzit

Shkencëtarët po bëhen gjithnjë e më të interesuar për emocionet pozitive te kafshët.

Ka prova interesante te primatët, papagajtë, delfinët dhe madje edhe te minjtë, të cilët në studime të mëparshme kanë shfaqur tinguj të ngjashëm me të qeshurën dhe sjellje lozonjare.

Por studiuesit janë të kujdesshëm.

Ata nuk mund të thonë se një kafshë ndien gëzim në të njëjtën mënyrë si një njeri vetëm sepse ajo luan, kërcen ose bën një tingull që na duket si e qeshur.

Qëllimi i projektit është të krijojë prova më objektive.

Në vend që të pyesin vetëm “A duket kjo kafshë e lumtur?”, shkencëtarët duan të zbulojnë cilat ndryshime në sjellje, trup dhe tru mund të tregojnë se një kafshë po përjeton një emocion pozitiv.

Nëse kjo metodë funksionon, mund të ndryshojë mënyrën se si e kuptojmë botën emocionale të kafshëve dhe mënyrën se si kujdesemi për to.

Dhe ndoshta, në të ardhmen, shkencëtarët do të kenë një mënyrë shumë më të saktë për t'iu përgjigjur një pyetjeje që njerëzit e bëjnë prej kohësh: A janë kafshët vërtet të lumtura kur duken sikur po argëtohen?/ CNA