Dy ish-drejtorë të Agjencisë Shtetërore të Kadastrës në Fier u vunë të enjten nën akuzë për regjistrimin e 1143 hektarëve tokë në zonat kadastrale të Semanit të Ri dhe Sheq Marinas, duke përdorur, sipas Prokurorisë së Fierit, vendime të falsifikuara për kthimin e pronave.
Hetimi lidhet me regjistrimin e më shumë se 76 pasurive dhe sekuestrimin e tyre, ndërsa ndaj të proceduarve janë ngritur dyshime për falsifikim dokumentesh, shpërdorim detyre dhe pastrim të produkteve të veprës penale.
Prokuroria thotë se verifikimi i dokumenteve pranë Agjencisë së Trajtimit të Pronës do të kishte zbuluar falsifikimin e titujve, ndërsa në një prej rasteve është ndryshuar edhe zëri kadastral i tokës pa aktin administrativ të kërkuar nga ligji.
Rasti më i fundit i shtohet një serie hetimesh që vetëm gjatë pesë viteve të fundit kanë prekur drejtues dhe ish-drejtues të Kadastrës në Vlorë, Sarandë, Durrës, Gjirokastër, Tiranë dhe Dibër, si dhe dhjetëra punonjës të Kadastrës në të gjithë vendin.
Akuzat ndaj tyre lidhen me tjetërsimin ose regjistrimin e paligjshëm të pronave, falsifikimin e dokumenteve dhe shpërdorimin e detyrës, ndërsa hetimet kanë përfshirë edhe specialistë, juristë, ndërmjetës dhe persona të dyshuar si përfitues.
Problematikat që lidhen me një vendim kadastral mund të krijojnë vlera të konsiderueshme ekonomike, ndërsa trashëgimia e dokumenteve, hartave dhe titujve të pronësisë mbetet e ndërlikuar dhe me boshllëqe në verifikim.
Komisioni Europian dhe organizata të tjera ndërkombëtare e klasifikojnë Kadastrën si një prej institucioneve me risk të lartë të korrupsionit dhe problematikën me regjistrimin e pronave si një sektor që kërkon ndërhyrje urgjente përmes planeve të integritetit, vlerësimeve të rrezikut dhe digjitalizimit.
Për ekspertët e politikave publike, ekspozimi i Kadastrës ndaj korrupsionit lidhet njëkohësisht me vlerën e lartë ekonomike të vendimeve mbi pronën, kompleksitetin dhe pasigurinë e dokumentacionit, si dhe me boshllëqet në kuadrin ligjor dhe mungesën e reformave reale për forcimin e kontrollit dhe llogaridhënies institucionale.
“Ky ekspozim vjen sepse një vendim kadastral mund të krijojë vlera shumë të mëdha ekonomike, ndërsa dokumentacioni i pronave shpesh është i ndërlikuar dhe kontrolli administrativ mund të jetë i dobët,” i tha BIRN-it Zef Preçi, drejtor ekzekutiv i Qendrës Shqiptare për Kërkime Ekonomike.
Prandaj, shton ai, “duhen verifikime të pavarura për regjistrimet me vlerë të lartë, gjurmueshmëri e plotë digjitale e vendimeve dhe përgjegjësi jo vetëm për zbatuesit, por edhe për drejtuesit që i miratojnë ose i tolerojnë ato”.
Ekspozimi i Kadastrës, sipas Preçit, lidhet edhe me faktin se procesi i pronës kalon nëpër disa hallka profesionale, si juristë, topografë, hartografë, specialistë legalizimesh dhe drejtues, ndërsa mbivendosjet e kufijve, aktet e vjetra, arkivat e paplota dhe konfliktet e pazgjidhura të pronësisë krijojnë hapësira për interpretime dhe ndërhyrje.
Ndërsa Rigels Xhemollari nga “Qëndresa Qytetare” e konsideron nivelin e korrupsionit në Kadastër po aq të përhapur sa në institucionet e tjera të administratës publike, por më të ekspozuar ndaj denoncimeve dhe hetimeve për shkak të vlerës së jashtëzakonshme ekonomike të pronës dhe problemeve ligjore që e shoqërojnë atë.
Ai thekson se sa më i paqartë të jetë kuadri ligjor, aq më shumë hapësirë krijohet për favorizim, ndërmjetësim dhe ryshfet, ndërsa konfliktet mbi pronën mund të prodhojnë pasoja shumë më të rënda sociale sesa një dëm i zakonshëm administrativ.
“Korrupsioni në rastet e mbivendosjes dhe përvetësimit të pronave nuk sjell vetëm aktin korruptiv me vete, por mund të sjellë edhe tragjedi, siç ka ndodhur në tranzicion, ku shumë qytetarë kanë marrë akte vetëgjyqësie për shkak të humbjes së pronave padrejtësisht,” i tha Xhemollari BIRN-it.
Kadastra, si model qeverisjeje
Agjencia Shtetërore e Kadastrës u krijua si një institucion në varësi të Kryeministrit me ligjin e vitit 2018, nga bashkimi i disa strukturave shtetërore përgjegjëse për regjistrimin dhe administrimin e pronave, si Zyra e Regjistrimit të Pasurive të Paluajtshme (ZRPP) dhe Agjencia e Legalizimit të Ndërtimeve Informale (ALUIZNI).
Qeveria e prezantoi këtë bashkim si një reformë që do t’i jepte fund sorollatjes së qytetarëve nëpër institucione, do të digjitalizonte të dhënat e pronave, do të zgjidhte problemet e regjistrimit dhe dokumentacionit të pronësisë dhe do të rriste transparencën dhe cilësinë e shërbimeve.
Digjitalizimi i sistemit dhe i shërbimeve në sektor mbetet ende në premtime dhe në letër, ndërsa shihet si një nga format për të reduktuar korrupsionin në sektor.
Megjithatë, për ekspertët e politikave publike, problematikat me funksionimin e kësaj agjencie nuk lidhen thjesht me krijimin e platformave digjitale për ofrimin e shërbimeve, por me modelin e qeverisjes në tërësi, boshllëqet në kuadrin ligjor dhe ligjet kontradiktore që rregullojnë çështjet e pronës.
Për Zef Preçin, digjitalizimi i shërbimeve të pronës nuk është në vetvete një garanci kundër korrupsionit apo abuzimit.
“Nëse futen të dhëna të pasakta ose dokumente të manipuluara, sistemi mund t’i formalizojë ato më shpejt, por jo t’i korrigjojë ato,” thotë ai, duke vënë theksin te nevoja për një kontroll më të fortë dhe auditim të pavarur të regjistrave të pronave me vlerë të lartë.
Sipas Preçit, mbivendosja e pronave dhe mospërputhja mes hartave, titujve dhe regjistrave rrit diskrecionin e zyrtarëve të ASHK-së dhe krijon hapësirë për ryshfet, favorizim e ndërmjetësim informal, duke e bërë verifikimin e saktësisë së të dhënave po aq të rëndësishëm sa vetë digjitalizimi.
Ndaj, shton ai, “zgjidhja nuk është vetëm digjitalizimi, por verifikimi i saktësisë së titujve dhe hartave, auditimi i pavarur për rastet me rrezik të lartë dhe gjurma e plotë elektronike për çdo ndryshim në dosjen e pronës”.
Edhe për Xhemollarin, digjitalizimi shihet si një lehtësim i procesit, por jo si një zgjidhje “automatike” për korrupsionin.
Për këtë arsye, ai argumenton se “reforma duhet të nisë nga rishikimi i kuadrit ligjor të pronës dhe nga mekanizma specifikë antikorrupsion në Kadastër, ndërsa veprat korruptive që lidhen me pronën duhet të trajtohen me një qasje penale më të posaçme, duke marrë parasysh pasojat e veçanta që mund të prodhojnë”.
Ndërsa sipas Preçit, ligjet në fuqi që prekin çështjen e pronës mund të bëhen edhe “mburojë” e skemave kriminale për tjetërsimin e tokave.
Duke iu referuar dosjeve hetimore të Prokurorisë së Posaçme (SPAK) për tjetërsimin e pronave në zona të ndryshme të vendit, Preçi argumenton se këto raste duhen parë edhe në funksion të mundësisë së përsëritjes së të njëjtave skema në të gjithë territorin.
“Është çështje kohe dhe vullneti për të hetuar nga organet kompetente dhe sidomos nga SPAK-u, sepse situata të ngjashme gjenden në të gjithë territorin e vendit, deri edhe në ‘Paketën e Maleve’, që në emër të zhvillimit rajonal po ‘emëron’ pronarë pasurish të patundshme sipërmarrës klientë të qeverisë,” thotë Preçi.
