ADN-ja e lashtë zbulon si murtaja u rikthye në Evropë për 400 vjet pas Vdekjes së Zezë

Një studim i udhëhequr nga studiues të Universitetit të Tartu-së po ofron tani një pamje shumë më të detajuar të asaj që ndodhi gjatë këtyre shekujve. Duke analizuar ADN-në e bakterit të murtajës të ruajtur në mbetje njerëzore arkeologjike, shkencëtarët arritën të rindërtojnë mënyrën se si sëmundja u përhap, evoluoi dhe u rishfaq vazhdimisht shumë kohë pas Vdekjes së Zezë.

ADN-ja e lashtë zbulon shekuj të murtajës

Ekipi rindërtoi 26 gjenome të Yersinia pestis, bakterit që shkakton murtajën, nga mbetje njerëzore të zbuluara në 11 site arkeologjike në Estoni, Rusi, Angli, Holandë dhe Zvicër. Mostrat datojnë nga shekulli i katërmbëdhjetë deri në shekullin e tetëmbëdhjetë, duke përfshirë një pjesë të madhe të periudhës së njohur si Pandemia e Dytë e Murtajës.

Dëshmitë gjenetike sugjerojnë se murtaja nuk mbijetoi thjesht në një vend dhe më pas u përhap vazhdimisht nga një burim i vetëm. Përkundrazi, sëmundja duket se u rishfaq në pjesë të ndryshme të Evropës gjatë qindra viteve, duke krijuar potencialisht disa vatra të reja ku bakteri mund të qëndronte.

Estonia u prek vazhdimisht. Studiuesit gjetën shenja se murtaja hyri në rajon disa herë gjatë një pjese të madhe të Pandemisë së Dytë të Murtajës, duke treguar se lidhjet e Estonisë me pjesët e tjera të Evropës ndihmuan gjithashtu në përhapjen e sëmundjes në distanca të mëdha.

Një nga modelet më të habitshme u shfaq rreth viteve 1450-1500. Gjatë kësaj periudhe, linjat e murtajës patën një zgjerim të madh dhe u ndanë në tri degë të rëndësishme. Këto degë mund të kenë ndihmuar në krijimin e vatrave të reja të Yersinia pestis në popullatat e brejtësve të egër.

Klima mund të ketë ndikuar gjithashtu në këtë zgjerim. Studiuesit përmendin Thatësirën e Madhe të Rilindjes si një faktor të mundshëm. Studimet mbi sistemet moderne të murtajës kanë treguar se ndryshimet klimatike mund të ndikojnë ndjeshëm në shpërthimet mes brejtësve të egër, të cilët shërbejnë si bartës natyrorë të bakterit.

“Gjetëm prova për futje të përsëritura të murtajës në Estoni, duke filluar që në fund të shekullit të 14-të, dhe identifikuam disa linja gjenetike të panjohura më parë, si në mjediset urbane, ashtu edhe në ato rurale”, tha autorja kryesore, Prof. Kristiina Tambets.

Përcaktimi i saktë i shpërthimeve të lashta të murtajës

Një sfidë e madhe në studimin e pandemive historike është përcaktimi i saktë i kohës kur ndodhën infeksionet e lashta.

Gjatë pandemisë së COVID-19, studiuesit mund të ndiqnin variantet individuale me një hollësi të jashtëzakonshme, sepse sekuencat e gjenomit zakonisht lidheshin me data të sakta. Mostrat e sëmundjeve të lashta rrallëherë vijnë me këtë lloj informacioni. Mbetjet arkeologjike shpesh datohen duke përdorur teknikat e radiokarbonit, të cilat mund të prodhojnë intervale kohore që përfshijnë shumë dekada apo edhe më shumë se një shekull.

“Me COVID-19, shkencëtarët mund të rindërtonin shumë mirë përhapjen e shtameve individuale, sepse gjenomet kishin të bashkëngjitura të dhëna të sakta kohore. Për pandemitë historike, këto të dhëna kohore shpesh mungojnë ose mund të përfshijnë më shumë se 100 vjet, gjë që kufizon aftësinë tonë për të interpretuar të dhënat gjenetike”, shpjegoi autori kryesor, Dr. Marcel Keller.

Për të zgjidhur këtë problem, ekipi zhvilloi një metodë të krijuar për të ngushtuar këto intervale të gjera datimi. Studiuesit shqyrtuan se ku shfaqeshin gjenomet individuale të murtajës në pemën evolucionare të bakterit dhe përdorën këtë informacion për të përcaktuar më saktë datat e mundshme të shumë mostrave.

Kjo u mundësoi atyre të vendosnin infeksionet e lashta në një kronologji historike shumë më të saktë.

Studiuesit më pas aplikuan metodën e përmirësuar të datimit te 64 gjenome të murtajës të publikuara më parë dhe 11 gjenome të saposekuencuara. Puna e tyre përfaqëson përpjekjen e parë sistematike për të lidhur pothuajse të gjitha gjenomet e murtajës aktualisht të disponueshme, nga shekulli i katërmbëdhjetë deri në shekullin e tetëmbëdhjetë, me shpërthimet e përshkruara në burimet historike.

“Ne arritëm të përmirësonim intervalet e datimit për shumë mostra, gjë që na lejoi t’i lidhnim ato me valë dhe shpërthime specifike të murtajës që ishin dokumentuar nga kronikanët në qytetet ose rajonet përkatëse”, tha historiani dhe autori korrespondues, Prof. Philip Slavin.

Luftërat ndihmuan në përhapjen e murtajës në Evropë

Regjistri gjenetik tregon gjithashtu se sa fort ndikoi aktiviteti njerëzor në përhapjen e murtajës.

Gjenomet e analizuara rishtazi ofrojnë prova shtesë që lidhin shpërthimet me Luftën Tridhjetëvjeçare (1618-1648) dhe Luftën e Madhe Veriore (rreth 1700-1721). Ushtritë, civilët e zhvendosur, refugjatët dhe tregtarët udhëtonin shpesh nëpër të njëjtat rrugë, duke krijuar mundësi që sëmundja të përhapej nga një rajon në tjetrin.

“Ne shohim se si Yersinia pestis ndahet në degë të reja gjatë periudhave të konfliktit dhe përhapet përgjatë rrugëve të ndjekura nga trupat dhe popullsitë e zhvendosura”, tha autorja kryesore, Dr. Christiana L. Scheib.

Gjetjet sjellin detaje të reja mbi shpërthimet e murtajës të lidhura me Luftën e Madhe Veriore. Gjatë rrethimit të Talinit në vitin 1710, për shembull, sëmundja vrau ushtarë suedezë dhe rusë, si dhe civilë.

Të marra së bashku, dëshmitë tregojnë se murtaja ishte shumë më tepër sesa një katastrofë e vetme mesjetare. Ajo mbeti një rrezik i përsëritur për breza të tërë, duke u rikthyer vazhdimisht në komunitetet në të gjithë Evropën.

Pse historia e murtajës ka ende rëndësi

Murtaja nuk përbën më një kërcënim madhor për shëndetin publik në Evropë, por Yersinia pestis nuk është zhdukur nga bota. Bakteri vazhdon të mbijetojë në vatra natyrore te brejtësit në disa rajone.

Studiuesit thonë se të kuptuarit e mënyrës se si murtaja u vendos pas Vdekjes së Zezë, qëndroi e pranishme për shekuj dhe përfundimisht u zhduk nga Evropa, mund t’i ndihmojë shkencëtarët të kuptojnë më mirë sjelljen afatgjatë të sëmundjeve infektive.

Lidhja e gjenomeve të lashta me shpërthimet e dokumentuara dhe me vatrat e mundshme te kafshët mund të tregojë se si sëmundjet shfaqen, përhapen, vendosen dhe mbijetojnë për periudha të gjata. Ky informacion mund të ndihmojë gjithashtu në përmirësimin e mbikëqyrjes moderne të sëmundjeve dhe në përpjekjet për të monitoruar vendet ku murtaja vazhdon të qarkullojë edhe sot.

Rindërtimi i Pandemisë së Dytë të Murtajës

Projekti bashkoi studiues dhe prova nga disa vende dhe fusha shkencore. Mostrat dhe ekspertiza erdhën nga bashkëpunëtorë në të gjithë Evropën, përfshirë shkencëtarë të Universitetit të Kembrixhit dhe partnerë kërkimorë në Holandë dhe Zvicër.

Duke kombinuar analizën e ADN-së së lashtë, arkeologjinë, të dhënat historike dhe datimin me radiokarbon, studiuesit prodhuan atë që e përshkruajnë si pamjen gjenetike më gjithëpërfshirëse deri më sot të Pandemisë së Dytë të Murtajës.

Gjetjet zbulojnë një sëmundje që kaloi vazhdimisht kufijtë, evoluoi në linja të reja, ndoqi lëvizjet njerëzore dhe vazhdoi të ndikonte në Evropë për shekuj pas përfundimit të vetë Vdekjes së Zezë./ScienceDaily