Në fillim të vitit 2022, Bordi i Drejtorëve të Bankës Kombëtare Tregtare mori një vendim për ndryshimin e mënyrës së klasifikimit të një pjese të konsiderueshme të portofolit të investimeve të bankës.
Vendimi u mor në një periudhë kur tregjet financiare po përballeshin me rritje të shpejtë të normave të interesit, pas përshpejtimit të inflacionit dhe nisjes së luftës në Ukrainë.
Në dokumentet financiare të BKT-së, ndryshimi përshkruhet si një ndryshim i modelit të biznesit për menaxhimin e investimeve të thesarit. Vendimi i Bordit të Drejtorëve dhe drejtimit ekzekutiv është marrë në periudhën 24 shkurt-3 mars 2022.
Në thelb, BKT riklasifikoi rreth 946.7 milionë dollarë letra me vlerë nga një portofol i matur me vlerë të drejtë në një portofol të letrave me vlerë që banka deklaronte se synonte t'i mbante deri në maturim.
Riklasifikimi i rreth 947 milionë dollarëve
Në fund të vitit 2021, BKT kishte një portofol të konsiderueshëm investimesh në letra me vlerë, kryesisht bono të qeverisë shqiptare dhe letra me vlerë të qeverive të huaja.
Në financë, rritja e normave të interesit ndikon në vlerën e tregut të bonove ekzistuese. Kur normat e interesit rriten, çmimi i bonove të emetuara më herët zakonisht bie, duke krijuar humbje të parealizuara për institucionet që i mbajnë ato në portofol dhe i matin me vlerën e tregut.
Në këtë periudhë, edhe BKT u përball me një situatë të tillë.
Sipas raportit vjetor të bankës, më 24 shkurt 2022, Bordi i Drejtorëve dhe drejtimi ekzekutiv vendosën të ndryshonin modelin e biznesit për menaxhimin e investimeve të thesarit. Ky ndryshim u finalizua më 3 mars 2022.
Si rezultat, 946.7 milionë dollarë letra me vlerë u transferuan nga portofoli “hold to collect and sell”, i cili matet me vlerë të drejtë përmes të ardhurave të tjera gjithëpërfshirëse, në kategorinë “hold to collect”, e cila matet me kosto të amortizuar.
Nga kjo shumë, rreth 614.6 milionë dollarë ishin investime në lekë, ndërsa pjesa tjetër ishte në monedha të huaja.
Sipas BKT-së, ndryshimi i modelit të biznesit lidhej me strategjinë për të mbajtur shumicën e investimeve të thesarit deri në maturim.
Kjo nënkuptonte se, në vend që ndryshimet e përditshme në çmimin e tregut të këtyre letrave me vlerë të reflektoheshin në mënyrë të njëjtë në pasqyrat financiare, aktivet e riklasifikuara do të trajtoheshin sipas metodës së kostos së amortizuar, në përputhje me klasifikimin e ri.
Çfarë ndodhi me humbjet?
Kjo lëvizje kishte rëndësi të veçantë në kushtet kur normat e interesit po rriteshin.
Nëse një bankë mban letra me vlerë të regjistruara me vlerën e tregut, rënia e çmimit të tyre për shkak të rritjes së interesave reflektohet në vlerën kontabël të investimit.
Në rastin e një letre me vlerë që banka deklaron se do ta mbajë deri në maturim, ndryshimet e përditshme të çmimit të tregut nuk kanë të njëjtin trajtim kontabël, pasi banka pret kthimin e principalit në maturim.
Kjo është edhe arsyeja përse riklasifikimi i portofolit kishte ndikim në mënyrën se si pasqyroheshin në bilanc luhatjet e vlerës së këtyre investimeve.
Sipas të dhënave të paraqitura në materialin financiar të BKT-së, humbjet e parealizuara nga ndryshimi i vlerës së bonove ishin rritur ndjeshëm gjatë vitit 2022, në një kohë kur normat e interesit po rriteshin me shpejtësi.
Materiali mbi situatën e BKT-së i referohet një humbjeje të parealizuar prej rreth 40.8 milionë dollarësh në momentin fillestar të riklasifikimit, ndërsa deri në fund të vitit 2022 kjo shifër llogaritej rreth 90 milionë dollarë.
Këto shifra lidhen me zhvlerësimin e letrave me vlerë si pasojë e ndryshimit të kushteve të tregut dhe nuk duhet të ngatërrohen me humbje të realizuara nga shitja e aktiveve.
Çështja e Bankës së Shqipërisë
Vendimi për ndryshimin e klasifikimit të letrave me vlerë iu raportua Bankës së Shqipërisë në kuadër të raportimeve të detyrueshme.
Sipas materialit, Banka e Shqipërisë e pranoi trajtimin kontabël të përdorur nga BKT në kuadër të rregullave të IFRS 9.
Standardi IFRS 9 parashikon kategori të ndryshme për klasifikimin dhe matjen e aktiveve financiare, ndërsa ndryshimi i modelit të biznesit mund të sjellë edhe riklasifikimin e aktiveve financiare.
Në këtë rast, BKT argumentoi se kishte ndryshuar strategjinë e administrimit të portofolit të investimeve dhe se një pjesë më e madhe e letrave me vlerë do të mbahej deri në maturim.
Kjo pikë është thelbësore për të kuptuar mekanizmin e përdorur në vitin 2022: riklasifikimi nuk nënkuptonte zhdukjen fizike të humbjeve të tregut, por ndryshimin e mënyrës se si këto aktive do të mateshin dhe pasqyroheshin në pasqyrat financiare.
Krahasimi me bankat europiane dhe rastin e Silicon Valley Bank
Problemi i humbjeve të parealizuara nga rritja e normave të interesit nuk ishte i kufizuar vetëm te Shqipëria.
Në vitin 2022 dhe veçanërisht në vitin 2023, bankat në SHBA dhe Europë u përballën me humbje të konsiderueshme në portofolët e tyre të letrave me vlerë, si pasojë e rritjes së normave të interesit.
Një nga rastet më të njohura ishte Silicon Valley Bank në Shtetet e Bashkuara, e cila u mbyll në mars 2023 pas një krize likuiditeti dhe tërheqjesh masive të depozitave.
Në diskutimet mbi këtë rast, një element i rëndësishëm ishte ekspozimi i bankës ndaj letrave me vlerë dhe humbjet e parealizuara që lidhen me rritjen e normave të interesit.
Megjithatë, rasti i Silicon Valley Bank nuk mund të reduktohet vetëm te klasifikimi kontabël i aktiveve, pasi falimentimi u shoqërua edhe me probleme të likuiditetit, strukturës së depozitave dhe menaxhimit të rrezikut.
Në rastin shqiptar, trajtimi i përdorur nga BKT u lejua nga rregullatori në kuadër të standardeve kontabël të zbatueshme.
Çfarë do të kishte ndodhur nëse humbjet do të reflektoheshin në kapital?
Sipas materialit, nëse humbjet e parealizuara do të kishin ndikuar në të njëjtën masë në pozicionin kapital të bankës, BKT do të përballej me nevojën për të forcuar kapitalin për të ruajtur treguesit e kërkuar nga rregullatori.
Materiali e vlerëson këtë nevojë në rreth 100 milionë dollarë.
Por, për shkak të riklasifikimit të letrave me vlerë, banka nuk realizoi një injektim të tillë kapitali në atë periudhë.
Këtu qëndron edhe debati kryesor mbi vendimin: nëse riklasifikimi përfaqësonte një ndryshim real dhe të qëndrueshëm në strategjinë e investimit të bankës, apo nëse në praktikë ai uli ndikimin e menjëhershëm të humbjeve të tregut në pasqyrat financiare.
Dokumentet e BKT-së e paraqesin vendimin si ndryshim të modelit të biznesit, ndërsa interpretimet kritike e shohin atë si një mënyrë për të shmangur reflektimin e plotë të humbjeve të parealizuara.
Dividenti prej 50 milionë dollarësh
Një tjetër element që ka tërhequr vëmendje është shpërndarja e dividentit pas riklasifikimit të portofolit.
Sipas raportit vjetor të BKT-së, banka shpërndau rreth 5.618 miliardë lekë divident, ekuivalent me rreth 50 milionë dollarë.
Dividenti lidhej me fitimet e viteve të mëparshme dhe u miratua në periudhën pas ndryshimit të klasifikimit të portofolit të investimeve.
Ky fakt ka ngritur pikëpyetje mbi raportin mes menaxhimit të kapitalit, trajtimit të humbjeve të parealizuara dhe shpërndarjes së fitimeve te aksionari.
Nga ana tjetër, fakti që një bankë shpërndan divident nuk do të thotë në vetvete se ka shkelur rregullat. Vlerësimi i ligjshmërisë dhe përshtatshmërisë së një dividenti lidhet me pasqyrat financiare, kërkesat rregullatore për kapitalin dhe vendimet përkatëse të organeve të bankës dhe mbikëqyrësit.
“Viti rekord” i BKT-së
Pavarësisht goditjes që rritja e normave të interesit i dha tregjeve të bonove gjatë vitit 2022, BKT e përshkroi atë vit si një vit rekord për bankën sa i përket performancës financiare.
Në raportimet e bankës, rezultati financiar i vitit 2022 paraqitet si një nga rezultatet më të larta të arritura nga BKT.
Kjo ka krijuar një kontrast mes dy elementeve: nga njëra anë, rritja e ndjeshme e normave të interesit dhe humbjet e parealizuara në portofolin e letrave me vlerë; nga ana tjetër, rezultati pozitiv financiar dhe shpërndarja e dividentit.
Për kritikët e këtij modeli, pyetja është nëse një pjesë e konsiderueshme e fitimit të bankës është mbështetur në investimin e depozitave në letra me vlerë të qeverisë, duke i dhënë bankës të ardhura nga një portofol relativisht i sigurt.
Në anën tjetër, investimi i bankave në bono të qeverisë është një aktivitet i zakonshëm bankar dhe nuk përbën në vetvete shkelje të rregullave. Çështja që kërkon analizë është pesha e këtij aktiviteti në modelin e biznesit të bankës, mënyra e administrimit të rrezikut dhe trajtimi kontabël i portofolit.
Debati mbi riklasifikimin
Riklasifikimi i rreth 947 milionë dollarëve në vitin 2022 mbetet një prej lëvizjeve më të rëndësishme në menaxhimin e portofolit të investimeve të BKT-së.
Nga dokumentet financiare rezulton se banka ndryshoi modelin e biznesit dhe kaloi një pjesë të madhe të letrave me vlerë në kategorinë që synon mbajtjen deri në maturim.
Ky ndryshim ndikoi drejtpërdrejt në mënyrën se si u trajtuan kontabël luhatjet e vlerës së tregut të këtyre aktiveve.
Ndërkohë, fakti që Banka e Shqipërisë e pranoi këtë trajtim dhe se BKT vijoi të operojë dhe të shpërndajë divident tregon se lëvizja u krye brenda kuadrit rregullator të zbatuar në atë periudhë.
Debati që mbetet është nëse ky kuadër dhe mënyra e interpretimit të IFRS 9 ishin mjaftueshëm konservatore përballë një goditjeje të pazakontë të normave të interesit.
Në këtë kontekst, rasti i BKT-së ngre një pyetje më të gjerë për sistemin bankar: sa të dukshme janë në bilancet e bankave humbjet e parealizuara në portofolët e bonove dhe sa ndikojnë ndryshimet e klasifikimit kontabël në mënyrën se si perceptohet shëndeti financiar i një banke.
Riklasifikimi i vitit 2022, humbjet e parealizuara, qëndrimi i rregullatorit dhe dividenti prej rreth 50 milionë dollarësh përbëjnë katër elementet kryesore të këtij debati./Kapitali
