Ku ndodhen gjurmët më të vjetra të këmbëve në botë?

Pyetja se ku ndodhen gjurmët më të vjetra të njerëzimit varet nga mënyra se si përcaktohet fjala “më të vjetra”. A bëhet fjalë për gjurmët më të hershme të konfirmuara të paraardhësve tanë, apo për gjurmë të një krijese edhe më të lashtë që ecte me dy këmbë para shfaqjes së gjinisë homo?

Sot, debati përqendrohet kryesisht te dy zbulime: gjurmët e Laetolit në Tanzani, rreth 3.6 milionë vjet të vjetra, dhe ato të Kretës në Greqi, që mund të jenë rreth 6 milionë vjet të vjetra. Ekspertët i konsiderojnë gjurmët e Laetolit si më të vjetrat e konfirmuara, ndërsa ato të Kretës mbeten objekt debati.

Gjurmët e Laetolit

Të zbuluara në vitet 1970 nga arkeologia Mary Leakey dhe ekipi i saj, gjurmët e Laetolit përbëjnë një shteg rreth 27 metra të gjatë, me afërsisht 70 gjurmë të lëna nga tre individë. Ata ecën mbi një shtresë hiri vullkanik të lagësht, e cila u forcua nga reshjet dhe më pas u mbulua nga një shtresë tjetër hiri, duke ruajtur gjurmët për më shumë se 3 milionë vjet.

Gjurmët tregojnë një ecje dykëmbëshe, me hapa relativisht të shkurtër. Në të njëjtën shtresë janë gjetur fosile të australopithecus afarensis, specia me të cilën lidhet edhe “Lucy”, skeleti i famshëm i zbuluar në Etiopi. Kjo e mbështet fort lidhjen mes gjurmëve dhe kësaj specieje.

Gjurmët e debatueshme të Kretës

Në vitin 2002, një paleontolog zbuloi pranë fshatit Trachilos, në Kretë, më shumë se 50 gjurmë të fosilizuara. Fillimisht ato u datuan rreth 5.7 milionë vjet më parë, por një analizë e vitit 2021 i vendosi në rreth 6.05 milionë vjet.

Gjurmët kanë disa karakteristika që ngjajnë me këmbën njerëzore: gishtërinj të drejtuar përpara, shputë asimetrike dhe mungesë kthetrash. Kjo ka ngritur mundësinë që ato të jenë lënë nga një hominin që ecte me dy këmbë shumë më herët nga sa mendohej.

Një kandidat i mundshëm është graecopithecus freybergi, një hominin i propozuar, fosilet e të cilit janë gjetur në Greqi dhe janë datuar mbi 7 milionë vjet më parë. Megjithatë, lidhja mes tij dhe gjurmëve nuk është provuar.

Nëse gjurmët e Kretës janë vërtet 6 milionë vjet të vjetra dhe janë të një hominini, ato do të tregonin se evolucioni i ecjes me dy këmbë ishte shumë më kompleks dhe se një pjesë e rëndësishme e historisë së hershme njerëzore mund të jetë zhvilluar në Europë. Për momentin, kjo mbetet një hipotezë e debatueshme.

Nga paraardhësit te homo sapiensët

Në Ileret të Kenias ndodhen disa nga dëshmitë më të hershme të pakontestuara të ecjes dykëmbëshe të ngjashme me tonën. Një analizë e vitit 2024 tregoi se homo erectus dhe paranthropus boisei kishin ecur në të njëjtin breg liqeni rreth 1.5 milionë vjet më parë. Gjurmët tregojnë dallime në anatominë dhe mënyrën e ecjes së këtyre dy specieve.

Gjurmët më të vjetra të njohura të homo sapiensëve janë zbuluar në Parkun Kombëtar Garden Route të Afrikës së Jugut. Ato janë rreth 153,000 vjet të vjetra dhe japin të dhëna për gjatësinë e hapit, qëndrimin dhe përmasat trupore të njerëzve të hershëm modernë.

Gjurmë të tjera kanë ndihmuar në zbulimin e rrugëve të migrimit njerëzor. Në Arabinë Saudite janë gjetur shtatë gjurmë të datuara rreth 112,000–121,000 vjet më parë. Ndërsa në White Sands, në Nju Meksiko, gjurmët e njerëzve janë datuar rreth 23,000–21,000 vjet më parë, duke dëshmuar praninë njerëzore në Amerikë gjatë Epokës së Akullnajave.

Gjurmët e lashta janë sidomos të vlefshme sepse tregojnë jo vetëm se ku jetonin njerëzit dhe paraardhësit e tyre, por edhe si lëviznin. Duke i kombinuar me fosilet, veglat e lashta dhe ADN-në, shkencëtarët mund të rindërtojnë më mirë historinë e evolucionit dhe migrimit njerëzor.

Kështu, kërkimi për gjurmët më të vjetra nuk është një shteg i vetëm dhe i qartë. Çdo zbulim i ri shton një pjesë të mozaikut dhe na ndihmon të kuptojmë se ku dhe kur paraardhësit tanë nisën të ecin në rrugën që çoi te njeriu modern.