“Më thanë se thjesht duhej të relaksohesha”. “Mjekët nuk i kuptojnë gratë që kanë probleme me seksin. Ata përqendrohen vetëm te riprodhimi dhe shëndeti fizik”. “Kisha përshtypjen se problemi im nuk konsiderohej i rëndësishëm nga pikëpamja mjekësore.”
Këto janë vetëm disa nga komentet e bëra nga 90 gra në Mal të Zi, të cilat raportuan se kishin përjetuar një formë disfunksioni seksual në një pyetësor anonim online, të zhvilluar nga Qendra për Gazetari Investigative e Malit të Zi, CIN-CG, me ndihmën e një granti për raportim nga një konsorcium mediatik ku përfshihet edhe BIRN.
Tridhjetë e dy gra thanë se kishin përjetuar marrëdhënie seksuale të dhimbshme; pothuajse po aq thanë se nuk ishin në gjendje të arrinin orgazmën; 51 raportuan mungesë të dëshirës seksuale; ndërsa 24 thanë se përjetonin tharje vaginale.
Megjithatë, shumë prej tyre nuk kërkuan kurrë ndihmë mjekësore, duke besuar se nuk do të merrnin ndihmën e nevojshme; rreth 50 gra e kërkuan atë, por vetëm 10 thanë se problemi i tyre u zgjidh plotësisht.
Ekspertët thonë se në Mal të Zi ka shumë pak profesionistë të kujdesit shëndetësor me ekspertizën e nevojshme për trajtimin e disfunksionit seksual, qoftë ai me origjinë gjinekologjike, hormonale apo neurologjike; trajtime që janë standarde në disa vende të Bashkimit Evropian ende nuk janë gjerësisht të disponueshme në Mal të Zi, vend kandidat për anëtarësim në BE.
Sipas vlerësimeve të Kolegjit Amerikan të Obstetërve dhe Gjinekologëve, të paktën 40 për qind e grave në moshë riprodhuese përjetojnë një formë të disfunksionit seksual, ndërsa kjo shifër rritet në dy të tretat te gratë pas menopauzës. I njëjti institucion thotë se afërsisht tre në katër gra do të përjetojnë dhimbje gjatë marrëdhënieve seksuale të paktën një herë gjatë jetës së tyre. Të paktën shtatë për qind e grave përjetojnë çdo vit marrëdhënie seksuale të dhimbshme që zgjat më shumë se tre muaj.
Aleksandra Vuksanovic Bozaric, gjinekologe dhe profesore në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Podgoricës, tha se gratë që përjetojnë disfunksion seksual ose marrëdhënie seksuale të dhimbshme duhet t’i nënshtrohen një vlerësimi të plotë diagnostik dhe, nëse është e nevojshme, të referohen te një gjinekolog, një fizioterapist i specializuar në dyshemenë pelvike, një psikolog, një psikoterapist, një urolog ose një specialist tjetër përkatës, me shpenzimet e shtetit.
“Ndihma duhet të bëhet sistematikisht e disponueshme për të gjithë pacientët brenda sistemit publik shëndetësor”, tha Vuksanovic Bozaric.
Mungesë të dhënash
“Herën e parë që bëra seks, në moshën 19-vjeçare, ishte tmerrësisht e dhimbshme”, tha njëra prej grave në anketë.
Ajo mendonte se dhimbja gjatë marrëdhënies së parë seksuale ishte normale, ndaj nuk i tha askujt. Megjithatë, dhimbja vazhdoi.
Shumë e turpëruar për të kërkuar ndihmë dhe e shqetësuar se çdo trajtim mund të ishte shumë i kushtueshëm, gruaja tha se vazhdon të vuajë nga dhimbjet gjatë marrëdhënieve seksuale edhe sot.
Të tjera gra thanë se besonin se dhimbja dhe pakënaqësia seksuale ishin pjesë normale e jetës së një gruaje.
Pothuajse një e katërta e 90 grave thanë se ndiheshin në siklet të flisnin për problemet e tyre, më shumë se një duzinë thanë se nuk dinin kujt t’i drejtoheshin; një numër i ngjashëm thanë se nuk besonin se do të gjenin ndihmë brenda sistemit shëndetësor. Shumë prej tyre përmendën arsyet financiare si shkak për të mos kërkuar trajtim.
Sistemi publik i kujdesit shëndetësor në Mal të Zi financohet nga fondet publike dhe kontributet e sigurimit të detyrueshëm shëndetësor, që do të thotë se trajtimi zakonisht është falas.
Megjithatë, pritjet e gjata dhe mungesa e trajtimeve të specializuara bëjnë që shumë qytetarë malazezë t’i drejtohen sektorit privat, ku shërbimet mund të jenë të kushtueshme.
Qendra Klinike e Malit të Zi, institucioni më i madh shëndetësor në vend, tha se gratë rrallë konsultohen me mjekët kur përballen me probleme të disfunksionit seksual.
Instituti i Shëndetit Publik të Malit të Zi, IZJCG, nuk mbledh të dhëna statistikore për pacientet që raportojnë disfunksion seksual.
Asnjëra prej klinikave lokale të gjinekologjisë brenda sistemit publik të kujdesit shëndetësor nuk iu përgjigj kërkesave për koment, me përjashtim të asaj në Herceg Novi, në bregdet, e cila tha se, sipas vlerësimeve të gjinekologëve të saj, rreth 15–20 për qind e pacienteve të Departamentit të Shëndetit të Gruas paraqiten me simptoma që mund të çojnë në disfunksion seksual.
“Në shumicën e rasteve, etiologjia e këtyre simptomave është ose me origjinë infektive, ose lidhet me periudhën e tranzicionit drejt menopauzës”, tha klinika. “Herë pas here, pacientet paraqiten me këto simptoma dhe më pas diagnostikohen me lezione premalinje ose malinje të traktit gjenital. Anomalitë kongjenitale të traktit gjenital janë një shkak shumë i rrallë i këtyre simptomave.”
Siç theksojnë ata, trajtimi i infeksioneve është i disponueshëm brenda sistemit publik të kujdesit shëndetësor; megjithatë, “pacientet që kalojnë menopauzën duhet t’i blejnë vetë shumicën e barnave dhe produkteve të tjera të përdorura për trajtimin e tyre”.
Pothuajse gjysma e atyre që iu përgjigjën pyetësorit thanë se nuk besojnë se sistemi shëndetësor malazez ofron ndonjë ndihmë për sa i përket disfunksionit seksual.
Vuksanovic Bozaric bëri thirrje për më shumë trajnime të profesionistëve shëndetësorë për të identifikuar herët disfunksionin seksual, për zhvillimin dhe vënien në dispozicion të terapive, si dhe për një bashkëpunim më të ngushtë ndërmjet gjinekologëve, fizioterapistëve, psikologëve/psikoterapistëve dhe specialistëve të tjerë.
“Duhet të identifikohet shkaku i dhimbjes, pasi ajo mund të jetë pasojë e gjendjeve të ndryshme”, tha ajo. “Shkaqet mund të jenë të ndryshme – gjinekologjike, hormonale, infektive, urologjike, muskuloskeletore, neurologjike dhe psikologjike – ndaj trajtimi duhet të jetë i individualizuar dhe, kur është e nevojshme, multidisiplinar.”
Ekzistenca e specialistëve individualë ose e klinikave private që ofrojnë një shërbim të caktuar nuk do të thotë automatikisht se ekziston një model i organizuar kujdesi për gratë me disfunksion seksual dhe dhimbje kronike, i cili është i disponueshëm për të gjithë, tha Vuksanovic Bozaric.
Mungesë specialistësh, trajtime të padisponueshme
Një nga terapitë më të përdorura, e cila mund të përmirësojë ndjeshëm cilësinë e jetës së grave që përjetojnë marrëdhënie seksuale të dhimbshme – fizioterapia e dyshemesë pelvike – aktualisht është kryesisht e padisponueshme në Mal të Zi.
Kjo terapi është “ende në një fazë të hershme zhvillimi dhe nuk është e disponueshme brenda sistemit publik shëndetësor”, tha Dhoma e Fizioterapistëve të Malit të Zi.
“Duke pasur parasysh rëndësinë e terapisë së dyshemesë pelvike në trajtimin e inkontinencës urinare, marrëdhënieve seksuale të dhimbshme, rehabilitimit pas lindjes dhe shqetësimeve të lidhura me menopauzën, ekziston nevoja që ajo të zhvillohet më tej dhe të bëhet më gjerësisht e disponueshme brenda sistemit shëndetësor.”
Dhoma tha se kursi i parë i trajnimit për terapinë e dyshemesë pelvike u zhvillua këtë vit.
Fizioterapia e dyshemesë pelvike mund të jetë “veçanërisht e rëndësishme” në periudha të jetës që karakterizohen nga ndryshime të mëdha hormonale dhe fiziologjike, si shtatzënia, periudha pas lindjes dhe menopauza.
Nevena Miletic Djuric, një fizioterapiste me bazë në Beograd, e specializuar në dyshemenë pelvike, tha se, krahas këtyre ndryshimeve, ndryshojnë edhe indet, muskujt, sistemi nervor dhe mënyra se si funksionon dyshemeja pelvike, duke shkaktuar jo vetëm probleme seksuale, por edhe inkontinencë urinare dhe fekale, si dhe gjendje të tilla si prolapsi.
Kjo terapi është përdorur me sukses prej vitesh edhe për trajtimin e vaginizmit – një spazëm e pavullnetshme e muskujve që e bën marrëdhënien seksuale jashtëzakonisht të dhimbshme – si dhe të dhimbjes kronike të vulvës, dispareunisë (marrëdhënieve seksuale të dhimbshme) dhe çrregullimeve të tonusit të muskujve të dyshemesë pelvike.
“Efektet e terapisë zakonisht vlerësohen pas gjashtë deri në 12 javësh. Kjo nuk do të thotë se atëherë presim shërim të plotë, por në atë moment duhet të jemi në gjendje të vlerësojmë nëse ka një prirje të qartë drejt përmirësimit”, tha Miletic Djuric.
Zakonisht, tha ajo, dhimbja fillon të zbutet fillimisht, e më pas vjen rikthimi gradual i funksionit seksual.
Në shumë vende evropiane, kjo lloj terapie është e disponueshme për pacientet brenda sistemit publik të kujdesit shëndetësor.
Miletic Djuric solli shembullin e Francës: “Rehabilitimi i dyshemesë pelvike pas lindjes mund të përshkruhet pas lindjes dhe mbulohet 100 për qind nga sigurimi shëndetësor publik, brenda tarifës standarde të përcaktuar. Sipas një analize të sistemit kombëtar francez të të dhënave shëndetësore, pothuajse 639,000 gra përdorën rehabilitimin e dyshemesë pelvike në vitin 2022.”
Në Shërbimin Kombëtar Shëndetësor të Britanisë, NHS, ai është rekomandimi i parë për kujdesin pas lindjes, si dhe për problemet me prolapsin, dhimbjen pelvike dhe disfunksionin seksual.
“Që të jetë i aksesueshëm, nevojitet një numër i mjaftueshëm specialistësh të trajnuar siç duhet, si dhe një rrugë e qartë për gratë që të marrin vlerësimin dhe trajtimin e duhur”, tha Miletic Djuric.
Një tjetër problem është mungesa e plotë në Mal të Zi e seksologëve – psikoterapistëve që merren me aspektet psikologjike të problemeve seksuale.
“Problemet seksuale janë një temë tabu në Mal të Zi, trajnimi i specializuar në seksologji nuk ofrohet në Mal të Zi dhe sigurisht që nuk ka asgjë të tillë brenda sistemit publik shëndetësor”, tha psikoterapistja Adriana Pejakovic.
Sipas Pejakovic, gratë thonë se detyrohen të shkojnë nga një terapist te tjetri dhe marrin ndihmë vetëm nëse janë “me fat” sa për të gjetur personin e duhur.
“Në nivelin e sistemit, ekzistojnë shërbime këshillimi për shëndetin riprodhues të grave, por nga puna ime kam vënë re se nuk ka një qasje multidisiplinare ndaj problemeve të tilla si mungesa e kënaqësisë seksuale, marrëdhëniet seksuale të dhimbshme, pamundësia për të arritur orgazmën… Dhe brenda praktikës së psikoterapisë, e cila është kryesisht private, nuk ekziston një praktikë e konsoliduar për problemet seksuale me bazë psikogjene.”
Dy gjinekologë me ekspertizë në terapinë hormonale
Rreth 20 prej të anketuarave përshkruan probleme të lidhura me ndryshimet hormonale që vijnë me moshën, por vetëm katër thanë se problemet e tyre ishin zgjidhur ose ishin përmirësuar ndjeshëm, pavarësisht se kishin kërkuar ndihmë.
“Mendoj se përvojat seksuale të grave të moshuara stigmatizohen në njëfarë mënyre”, tha një grua 70-vjeçare, e cila raportoi probleme kronike si thatësia vaginale dhe mungesa e dëshirës seksuale.
“Shoqëria i konsideron ato për të qeshur”, tha ajo, “prandaj ato arrijnë ta pranojnë si normale që, si gra, nuk vlejnë dhe janë lënë mënjanë”.
Marija Djurovic, gjinekologe dhe endokrinologe në Qendrën Klinike të Malit të Zi, tha se gratë shpesh përjetojnë thatësi vaginale, marrëdhënie seksuale të dhimbshme dhe infeksione vaginale për shkak të mungesës së estrogjenit gjatë menopauzës dhe se terapitë hormonale janë një nga mënyrat kryesore për lehtësimin e këtyre simptomave.
Këto probleme janë gjithashtu të zakonshme te gratë në moshë riprodhuese që përdorin kontraceptivë, si dhe te pacientet me kancer.
Megjithatë, Djurovic tha se vetëm dy gjinekologë në të gjithë vendin kanë ekspertizë në endokrinologji dhe, për rrjedhojë, mund t’u këshillojnë pacienteve lidhur me terapitë hormonale. Ajo shtoi se në Mal të Zi është gjithashtu e përhapur rezistenca ndaj terapisë hormonale.
“Ndërsa terapia zëvendësuese me hormone të tiroides pranohet si e domosdoshme, hormonet riprodhuese ende shoqërohen me frikë dhe paragjykime”, tha Djurovic. “Parimi është i ngjashëm – kur vezoret ndalojnë së prodhuari hormone, zëvendësimi i tyre mund të përmirësojë cilësinë e jetës dhe grave që hyjnë në menopauzë para moshës 40 vjeç u këshillohet terapi sistemike me estrogjen.”
Megjithatë, Djurovic tha se vetëm dy barna për simptomat e menopauzës mund të merren përmes Fondit të Sigurimit Shëndetësor.
Disa mjekë, të cilët folën në kushte anonimiteti, thanë se terapia për simptomat e menopauzës nuk është gjithmonë falas ose lehtësisht e disponueshme.
Megjithatë, Djurovic përmendi disa përparime gjatë pesë viteve të fundit, falë një fushate ndërgjegjësimi publik që u ofron të gjitha grave këshillim dhe terapi hormonale për menopauzën, të mbuluara nga Fondi publik i Sigurimit Shëndetësor.
Përvoja traumatike, pasoja afatgjata
Më shumë se një duzinë të anketuarash thanë se kishin përjetuar disfunksion seksual pasi kishin mbijetuar abuzimit seksual, ngacmimeve ose një përvoje të pakëndshme seksuale.
Disa raportuan dhunë në formën e presionit ose detyrimit për të kryer marrëdhënie seksuale.
“Nuk kisha dëshirë seksuale për shkak të depresionit të diagnostikuar dhe, si pasojë, kisha probleme serioze me partnerin që kisha në atë kohë”, tha një grua. E akuzuar se nuk e gjente partnerin tërheqës, ajo tha se pranonte të kryente marrëdhënie seksuale edhe kur nuk dëshironte.
“Sigurisht, më pas marrëdhënia seksuale ishte e dhimbshme dhe zhvillova frikë të refuzoja, sepse kjo do të shkaktonte një debat në një marrëdhënie që tashmë ishte dëmtuar. Isha shumë e re për t’i dhënë fund marrëdhënies.”
Psikologia Aida Perovic, e cila këshillon të rinjtë pranë OJQ-së Prima, tha se edhe brezat e rinj të grave po përballen me presion nga partnerët e tyre për të kryer marrëdhënie seksuale, edhe kur nuk janë gati, gjë që çon në trauma afatgjata.
“Ka pasur raste kur vajzat kanë përfunduar me dëmtime të rënda gjenitale pasi janë përpjekur, nën presionin e partnerit, të kryejnë marrëdhënie seksuale për të cilat nuk ishin gati”, tha Perovic.
Në shoqërinë kryesisht patriarkale të Malit të Zi, shumë gra nuk flasin për seksin me partnerët ose mjekët e tyre.
“Mbetet ende një tabu”, tha Pejakovic, psikoterapistja.
Dhuna obstetrike mund të jetë gjithashtu shkak i disfunksionit seksual.
Pothuajse një e katërta e grave që iu përgjigjën pyetësorit thanë se problemi i tyre kishte nisur pas lindjes.
“M’u bë një epiziotomi që u qep shumë keq dhe, sa herë që kryeja marrëdhënie seksuale pas kësaj, ishte e dhimbshme sepse lëkura çahej”, tha njëra prej tyre. “Meqë nuk e kuptoja se çfarë po ndodhte, thjesht e durova.”
Një mjek e korrigjoi problemin gjatë lindjes së saj të dytë.
Shumë prej të anketuarave theksuan rëndësinë e të pasurit një partner mirëkuptues në periudhat kur dëshira seksuale ulet.
“Fatmirësisht, kam një bashkëshort normal që më kupton, por mendoj se për disa njerëz kjo do të ishte arsye për divorc”, tha një grua, së cilës i kishte humbur dëshira për seks pas lindjes.
Vuksanovic Bozaric tha se dhimbja gjatë marrëdhënieve seksuale nuk duhet parë si diçka që një grua thjesht duhet ta “durojë”, apo si një pasojë normale të lindjes, menopauzës ose plakjes.
“Shëndeti seksual është pjesë përbërëse e shëndetit të përgjithshëm të një gruaje dhe nuk duhet të jetë një çështje që diskutohet vetëm pasi një problem është bërë kronik”, tha ajo.
“Diagnostikimi në kohë dhe trajtimi i duhur mund të përmirësojnë ndjeshëm cilësinë e jetës së grave, marrëdhëniet e tyre me partnerët dhe mirëqenien e tyre emocionale.”
Ky artikull u përgatit në kuadër të MOST – Media Organisations for Stronger Transnational Journalism, një partneritet gazetaresk i financuar nga programi Creative Europe, i cili mbështet mediat e pavarura të specializuara në raportimin ndërkombëtar.
