Kur flasim për kortizolin, zakonisht e lidhim menjëherë me ankthin, stresin dhe pagjumësinë. Por kortizoli nuk është një hormon “i keq”. Në të vërtetë, organizmi ka nevojë për të çdo ditë.
Kortizoli është një hormon steroid i prodhuar nga korteksi i gjëndrave mbiveshkore. Prodhimi i tij kontrollohet kryesisht nga boshti hipotalamus–hipofizë–gjëndra mbiveshkore, i njohur si boshti HPA. Hipotalamusi çliron CRH, i cili stimulon hipofizën të prodhojë ACTH. Ky hormon më pas stimulon gjëndrat mbiveshkore të prodhojnë kortizol.
Procesi funksionon edhe me një mekanizëm “frenimi”. Kur kortizoli rritet mjaftueshëm, ai i dërgon sinjal trurit për të reduktuar prodhimin e mëtejshëm të CRH dhe ACTH. Në këtë mënyrë organizmi përpiqet të ruajë ekuilibrin hormonal.
Kortizoli gjithashtu ndjek një ritëm ditor. Në përgjithësi, nivelet janë më të larta rreth zgjimit dhe bien gjatë ditës, duke arritur pikën më të ulët në mbrëmje dhe gjatë natës. Një rishikim mbi ritmin cirkadian të kortizolit shpjegon se ky model është i lidhur ngushtë me orën biologjike të organizmit.
Në fakt, një rishikim i vitit 2024 mbi të ashtuquajturin “cortisol awakening response”, i udhëhequr nga Tobias Stalder, Henrik Oster dhe kolegët, përshkruan një rritje të shpejtë të kortizolit gjatë 30–45 minutave të para pas zgjimit. Ky proces konsiderohet pjesë normale e përgatitjes së organizmit për ditën.
Kortizoli ndihmon në kontrollin e sheqerit në gjak, metabolizmit, inflamacionit, presionit të gjakut dhe funksioneve të lidhura me kujtesën.
Problemi lind kur niveli i kortizolit është i lartë në mënyrë të vazhdueshme ose ritmi normal i tij çrregullohet.
Kjo mund të ndodhë për shkak të stresit, por kortizoli i lartë kronik nuk duhet t’i atribuohet automatikisht stresit. Gjendje mjekësore si sindroma Cushing, disa tumore hormonale ose përdorimi i zgjatur i barnave kortikosteroide mund të shkaktojnë hiperkortizolizëm.
Prandaj, një analizë e vetme e kortizolit nuk mjafton gjithmonë për të përcaktuar nëse dikush ka një problem hormonal. Interpretimi duhet bërë në kontekstin e simptomave dhe orarit të matjes.
