Göbekli Tepe: Vendi misterioz që është më i vjetër se Stonehenge

Zbulimi i Göbekli Tepes/

Më shumë se 11 mijë vjet më parë, gjahtarët grumbullues ndërtuan një kompleks monumental prej guri, që besohet të jetë një nga tempujt më të hershëm të njohur në botë. I njohur si Göbekli Tepe, ky kompleks megalitik ndodhet në një kreshtë malore të rajonit të Mesopotamisë, në territorin e Turqisë së sotme.

Vendi neolitik, emri i të cilit në turqisht do të thotë “kodra barkalece”, është mijëra vjet më i vjetër se Stonehenge dhe përbëhet nga një sërë strukturash rrethore të ndërtuara me kolona masive gëlqerore në formë T-je. Shumë prej kolonave janë zbukuruar me gdhendje të ndërlikuara që paraqesin simbole abstrakte dhe kafshë të egra, përfshirë luanë, dhelpra, gazela dhe zogj.

Për shekuj me radhë, këto struktura mbetën të fshehura thellë në malet Germuş të Turqisë. Edhe pse vendi ishte zbuluar fillimisht në vitet 1960, studiuesit nuk i kushtuan shumë rëndësi deri kur arkeologu gjerman Klaus Schmidt e vizitoi në vitin 1994.

Gjahtarët grumbullues ndërtuan Göbekli Tepen

Gërmimet nisën një vit më vonë dhe studiuesit zbuluan se vendi ishte ndërtuar nga gjahtarët grumbullues, pasi aty nuk u gjetën gjurmë të bimëve apo kafshëve të zbutura. Ky zbulim sfidoi jo vetëm atë që mendohej deri atëherë për qytetërimet e lashta njerëzore, por tregoi edhe se gjahtarët grumbullues ishin shumë më të përparuar nga sa mendohej dhe nuk ishin thjesht njerëz nomadë.

Në fakt, ata ishin mjaft novatorë për të përdorur teknika të avancuara arkitekturore, si përdorimi i modeleve gjeometrike për të planifikuar dhe realizuar ndërtimin.

Një mrekulli parahistorike e projektuar me forma gjeometrike

Studiuesit i konsiderojnë kolonat, të cilat arrijnë deri në 5,5 metra lartësi dhe peshojnë deri në 50 tonë secila, si vepra të jashtëzakonshme arkitekturore.

Për më tepër, strukturat u ndërtuan vetëm me mjetet që ishin në dispozicion në atë kohë, si çekiçët prej guri dhe tehet prej stralli. Gjatë gërmimeve të mëvonshme, studiuesit i kanë gjetur këto mjete të shpërndara në të gjithë vendin. Projekti monumental përfshinte gjithashtu struktura të mëdha rrethore, një sistem për mbledhjen e ujit të shiut dhe disa ndërtesa më të vogla.

“Elementet arkitekturore dallohen për mjeshtërinë e punimit, përmasat, përpunimin e gurit, si dyshemetë e gdhendura, dhe skulpturat”, thotë Gil Haklay, doktor i filozofisë dhe studiues pranë Autoritetit Izraelit të Antikiteteve.

Në vitin 2020, Haklay botoi një studim në Cambridge Archaeological Journal, ku u përqendrua te planifikimi arkitekturor i përdorur nga gjahtarët grumbullues për ndërtimin e Göbekli Tepes. Duke përdorur modele kompjuterike, kërkimi i tij tregoi se ndërtuesit mbështeteshin shumë te gjeometria për të ndërtuar strukturat monolite.

Shpejt u vunë re modele të caktuara, duke i çuar studiuesit në përfundimin se vendi ishte ndërtuar si një kompleks i vetëm dhe jo si struktura të veçanta që i shtoheshin njëra-tjetrës me kalimin e viteve. “Kjo u vu në dukje nga identifikimi i një modeli gjeometrik, të bazuar në trekëndëshin barabrinjës, që përcaktonte pozicionin e tri strukturave rrethore dhe elementeve të tyre arkitekturore”, thotë Haklay.

Trekëndëshi barabrinjës, me tri brinjë me gjatësi të njëjtë, u krijua duke përdorur tri kolona në formë T-je, të vendosura pothuajse në mënyrë të përsosur dhe që lidhnin tri struktura në formë tempujsh. Haklay arriti në përfundimin se ndërtuesit mund të kenë përdorur një litar, të cilit i jepnin formën e dëshiruar përpara se të vendosnin kolonat, në mënyrë që të siguronin saktësinë e ndërtimit.

“Kërkimi ynë tregon se gjeometria ishte mënyra e njerëzimit për t’i zgjidhur gjërat”, thotë ai.

Misteri i qëllimit të Göbekli Tepes

Megjithatë, një çështje për të cilën studiuesit ende nuk kanë një përgjigje të prerë është se për çfarë përdorej ky kompleks. Disa ekspertë mendojnë se mund të ketë shërbyer si një vend qendror ku njerëzit mblidheshin për qëllime fetare ose ceremoniale.

Meqë shumë shoqëri të gjahtarëve grumbullues besohet se praktikonin animizmin, besimin se çdo gjë, qoftë njeri, kafshë apo bimë, përmban një shpirt, është e mundur që vendi të ketë shërbyer si hapësirë ku këta njerëz mblidheshin për të praktikuar besimet e tyre. Duke qenë se çdo kolonë ka gdhendje të veçantë të një kafshe, secila strukturë rrethore mund të ketë shërbyer si vend takimi për grupe të ndryshme gjahtarësh grumbullues.

Numri i madh i gdhendjeve me kafshë mund të lidhet edhe me praktika shumë më ritualistike, madje të zymta. Disa arkeologë kanë hedhur hipotezën se vendi mund të jetë përdorur për sakrifica. Në një moment, Schmidt spekuloi se ai mund të kishte qenë “një varrezë ose qendra e një kulti të vdekjes”, sipas revistës Smithsonian. Ai shtoi se të vdekurit do të kishin një pamje ideale nga aty, pasi “shikonin mbi ëndrrën e një gjahtari”.

“Disa prej mbetjeve arkitekturore dhe gjetjeve të vogla sugjerojnë veprimtari kulti”, shton Haklay.

Mbetjet e dhelprave janë zbuluar vazhdimisht në të gjithë vendin dhe figura e tyre shfaqet në shumë prej gdhendjeve. Nevojiten kërkime të mëtejshme për të përcaktuar nëse kjo kafshë në veçanti adhurohej nga gjahtarët grumbullues që ndërtuan kompleksin.

Zbulohen varrime në Göbekli Tepe

Në shtator 2026, studiues nga Instituti Arkeologjik Gjerman njoftuan zbulimin e mbetjeve të para njerëzore plotësisht të paprekura në Göbekli Tepe. Deri atëherë, në këtë vend ishin gjetur vetëm fragmente të shpërndara kockash.

Vendi i parë i varrimit është një gropë në formë veshke, ku u gjetën mbetjet e një gruaje të rritur, një burri të ri dhe një vajze adoleshente. Vendi i dytë është varri i një gruaje të re, e cila ishte vendosur anash, në pozicionin fetal.

Të dy varrimet datojnë rreth viteve 8700–8000 para Krishtit. Studimi, i botuar në PLOS One, mbështet teorinë se Göbekli Tepe nuk ishte thjesht një kompleks ceremonial që përdorej vetëm në raste të veçanta. Përkundrazi, ai mund të ketë qenë një vendbanim i përhershëm, ku njerëzit lindnin, jetonin dhe vdisnin.