Gjurmoi grimcat e akullit në Antarktidë/ Shpallet fituesi i Çmimit Nobel 2026 në Fizikë

Shkencëtari belgo-amerikan Francis Halzen fitoi Çmimin Nobel në Fizikë për vitin 2026 për punën e tij në krijimin e një observatori akulli në Antarktidë, me qëllim zbulimin e neutrinove me energji të lartë, grimca subatomike tejet të vështira për t'u kapur, të cilat mund të zbulojnë informacione mbi kozmosin që përndryshe do të ishin të paarritshme.

Halzen, 82-vjeç, kuptoi se akulli i pastër në Polin e Jugut mund të përdorej për të gjurmuar këto neutrino, të njohura ndonjëherë si "grimca fantazmë" për shkak të mënyrës se si kalojnë përmes Tokës pa lënë gjurmë, duke bashkëvepruar me lëndën vetëm në raste tejet të rralla.

"Këto 'lajmëtare' sjellin informacione nga kozmosi. Ato hapin derën drejt galaktikave të largëta dhe na tregojnë për proceset e shpërthimit të yjeve,"-tha Eva Olsson, nga Akademia Mbretërore Suedeze e Shkencave, gjatë një konference për shtyp. 

Bashkëveprimet e regjistruara nga observatori IceCube ofrojnë informacione mbi mënyrën se si krijohen neutrinot me energji të lartë dhe madje mund të zbulojnë fenomene të panjohura më parë, deklaroi Akademia.

Observatori – i cili në thelb është një teleskop që shfaq neutrino në vend të dritës, shtrihet në një vëllim prej një kilometri kub akulli antarktik, që arrin një thellësi prej 2.500 metrash nën sipërfaqe, pranë Stacionit të Polit të Jugut "Amundsen-Scott".

Më shumë se 5.000 sensorë presin sinjale nga neutrinot me energji të lartë dhe masë pothuajse zero, të cilat, ndryshe nga grimcat e tjera, nuk humbasin energji dhe nuk ndryshojnë drejtim, me shpresën për të gjurmuar rrugëtimin e tyre deri te yjet që shpërthejnë, shpërthimet e rrezeve gama dhe fenomenet kataklizmike që përfshijnë vrimat e zeza dhe yjet neutronikë. Pritet që të regjistrohet rreth një ngjarje e tillë në ditë.

Halzen, profesor në Universitetin e Wisconsin–Madison në Shtetet e Bashkuara, e prezantoi për herë të parë idenë e tij për kapjen e gjurmëve të neutrinove në Polin e Jugut në vitin 1988, por projekti nuk përfundoi deri në vitin 2011./CNA