Beteja e partive të reja politike/ Nga përballja për vota te rreziku i "riciklimit"

Në politikën shqiptare, partitë e reja kundrejt atyre tradicionaleve nuk kanë vetëm përballjen  për mandate.

Përballen për një pyetje që votuesi e ka dëgjuar shumë herë dhe ende nuk e ka zgjidhur: a mund të prodhohet politikë ndryshe, apo çdo forcë e re përfundon duke kopjuar modelin që premtoi të rrëzonte?

Pakënaqësia ndaj partive të mëdha është reale.

Kjo pakënaqësi ushqehet nga emërimet politike, marrëveshjet e errëta politike, "riciklimi" i kandidaturave, mungesa e përgjegjësisë për dështimet dhe nga ideja se qytetari kërkohet vetëm në ditën e votimit.

Por pakënaqësia, e vetme, nuk ndërton alternativë. Ajo mund të hapë derën për një parti të re, por nuk e mban dot hapur nëse pas saj nuk ka organizim, njerëz të besueshëm dhe një projekt që i mbijeton ekspozimit publik dhe mediatik. 

Pse shoqëria është e hapur për forcat e reja

Partitë tradicionale kanë avantazhe. Ato kanë struktura lokale, financim, përvojë elektorale, njerëz në çdo bashki dhe aftësi për të kontrolluar ritmin e fushatës. Në shumë zona, emri i partisë ende funksionon si rrjet social, ekonomik dhe familjar. Kjo është arsyeja pse fitorja e tyre nuk buron gjithmonë nga bindja politike, por nga mekanizmi i ngritur prej vitesh.

Megjithatë, pikërisht kjo forcë është edhe dobësia e tyre. Strukturat e vjetra shpesh duken si mekanizma të mbyllura, ku promovimi nuk varet nga merita, por nga besnikëria. Votuesit e rinj, profesionistët e lodhur nga pazaret dhe diaspora që e sheh politikën shqiptare nga distanca, e kanë më të lehtë të mos e pranojnë këtë logjikë si të pashmangshme.

Një forcë e re mund të flasë për problemet pa mbajtur mbi shpinë peshën e një qeverisjeje të mëparshme ose të një opozite pa rezultat. Mund të kërkojë transparencë pa u përballur menjëherë me dosjet e veta të vjetra.

Por ky është kapital fillestar, jo provë aftësie. Në momentin që hyn në garë serioze, edhe partia e re duhet të tregojë se si financon fushatën, kë përzgjedh për kandidat dhe çfarë bën kur njerëzit e saj gabojnë.

Partitë e reja kundrejt tradicionalëve; beteja nuk fitohet në rrjete sociale

Rrjetet sociale u kanë dhënë forcave të reja një megafon që dikur nuk e kishin. Një video e drejtpërdrejtë, një denoncim i dokumentuar ose një kandidat me gjuhë të thjeshtë mund të marrë vëmendje brenda pak orësh. Kjo ka thyer monopolin e komunikimit politik dhe ka bërë që edhe partitë e mëdha të reagojnë më shpejt ndaj kritikës publike.

Por vëmendja nuk është votë. Një postim viral mund të krijojë përshtypjen e një mbështetjeje masive, ndërsa dita e zgjedhjeve nxjerr një realitet shumë më të ftohtë. Vota kërkon kontakt të drejtpërdrejtë, komisionerë, listë përfaqësuesish, koordinim në terren dhe kapacitet për të mbrojtur rezultatin. Pikërisht këtu partitë tradicionale ruajnë epërsi.

Forcat e reja rrezikojnë gjithashtu të ngatërrojnë zhurmën me organizimin. Një grup aktivistësh në Tiranë nuk është automatikisht një strukturë kombëtare. Një figurë publike e njohur nuk është automatikisht udhëheqës politik. Dhe një kritikë e drejtë ndaj elitave nuk është program qeverisës.

Kjo nuk do të thotë se të rinjtë në politikë duhet të heshtin ose të presin bekimin e strukturave të vjetra. Përkundrazi.

Por diferenca mes një nisme qytetare dhe një force që synon të qeverisë qëndron te përgjigjet konkrete: si do të ulet kostoja e jetesës? Si do të funksionojë drejtësia administrative? Çfarë do të bëhet me pronat, arsimin, shëndetësinë dhe largimin e të rinjve? Kush do të mbajë përgjegjësi kur premtimet nuk realizohen?

Rreziku i riciklimit me logo të re

Politika shqiptare ka parë shpesh grupime politike që lindin me retorikë kundër sistemit dhe përfundojnë duke u bërë pjesë e tij pa ndryshuar asgjë thelbësore. Kur një parti e re ndërtohet rreth një emri të vetëm, rreziku është i menjëhershëm: çdo debat brenda saj shihet si tradhti, çdo kritikë e jashtme si sulm dhe çdo vendim kalon nëpër filtrin e liderit.

Ky model nuk është alternativë ndaj partive tradicionale. Është kopja e tyre në miniaturë. Nëse kandidatët nuk zgjidhen me procedura të qarta, nëse financat nuk publikohen, nëse programi ndryshon sipas humorit të drejtuesit, qytetari po blen të njëjtin produkt me ambalazh tjetër.

Testi i parë i seriozitetit është demokracia e brendshme. Një forcë që kërkon institucione të ndershme në nivel kombëtar duhet t'i zbatojë ato brenda vetes. Duhet të tolerojë debat, të publikojë vendimmarrjen dhe të mos e përdorë moralin publik si dekor fushate. Nuk mjafton të thuash se je kundër korrupsionit. Duhet të tregosh se çfarë mekanizmi e pengon korrupsionin të hyjë në shtëpinë tënde politike.

Tradicionalët kanë makineri politike, por jo imunitet

Partitë e mëdha gabojnë kur e lexojnë shfaqjen e forcave të reja si një episod kalimtar. Edhe kur nuk fitojnë mandate, këto lëvizje mund të ndryshojnë gjuhën e debatit, të marrin vota vendimtare dhe të detyrojnë establishmentin të japë llogari për tema që më parë i anashkalonte.

Një elektorat që nuk ndihet i përfaqësuar mund të abstenojë, por mund edhe të shpërthejë papritur në një drejtim që sondazhet nuk e kapin. Kjo ndodh sidomos kur krizat ekonomike, skandalet e korrupsionit apo arroganca e pushtetit krijojnë ndjesinë se sistemi po flet vetëm me veten.

Megjithatë, ndëshkimi i partive tradicionale nuk duhet të shndërrohet në ''çek të bardhë'' për çdo alternativë që premton revoltë. Votuesi nuk ka pse të zgjedhë mes një strukture të konsumuar dhe një aventure pa plan. Ai ka të drejtë të kërkojë standarde më të larta nga të dyja palët.
Kjo do të thotë të shihen kandidatët përtej sloganit, të kontrollohen lidhjet e tyre, të pyetet për burimin e financimit dhe të kërkohet llogari për premtimet e djeshme.

Në një treg politik ku etiketat ndryshojnë shpejt, kujtesa publike është mbrojtja më e mirë ndaj mashtrimit.

Çfarë mund të ndryshojë realisht ekuilibrin

Një forcë e re mund të bëhet faktor serioz nëse nuk ndërton vetëm revoltë, por besim. Besimi nuk krijohet me deklarata të mëdha për "sistemin". Krijohet kur një kandidat i përgjigjet pyetjeve të pakëndshme, kur një gabim pranohet pa justifikime dhe kur premtimi shoqërohet me afat, kosto dhe përgjegjës.

Edhe partitë tradicionale mund të rifitojnë terren, por jo duke e shitur riciklimin si rinovim. Nuk mjafton të zëvendësosh fytyrat në fushatën zgjedhore, nëse vendimet vazhdojnë të merren në të njëjtat dhoma dhe me të njëjtën logjikë. Reforma reale fillon kur pushteti brenda partisë shpërndahet, kur kandidaturat hapen dhe kur rezultati i dobët nuk shpërblehet me një mandat tjetër.

Vota e ardhshme nuk do të gjykojë vetëm se kush thërret më fort kundër kundërshtarit. Do të gjykojë kush ka guxim të vendosë rregulla për veten.

Kjo është pika ku politika shqiptare mund të dalë nga qarku i zakonshëm: jo duke kërkuar shpëtimtarë të rinj, por duke detyruar çdo parti, të re apo të vjetër, të provojë se meriton besimin publik./CNA