A po shkojmë pa e kuptuar drejt Luftës së Tretë Botërore?

Ndërsa konfliktet përshkallëzohen dhe fuqitë që kërkojnë ndryshimin e rendit ndërkombëtar sfidojnë Perëndimin, paralajmërimet për një përplasje globale po shtohen.

Sulmet me raketa mbyllën aeroportin e Riadit. Bombardimet ruse vranë mbi 100 civilë në Ukrainë. Polonia paralajmëroi për rrezikun e sulmeve ruse me viktima brenda Bashkimit Europian. Kina nisi një stërvitje gjashtëditore me municion luftarak.

Të gjitha këto ngjarje ndodhën brenda një jave, duke forcuar ndjesinë e pasigurisë globale. Rajone që për dekada e kishin marrë paqen si të mirëqenë, si Europa Perëndimore, Azia Lindore dhe vendet e Gjirit Persik, tani po përballen me mundësinë, apo edhe realitetin, e luftës.

Një moment vendimtar ishte Konferenca e Sigurisë në Mynih, në shkurt 2022, vetëm katër ditë përpara pushtimit rus të Ukrainës. Zyrtarët amerikanë dhe britanikë ishin të bindur se trupat e Vladimir Putinit do të marshonin drejt Kievit. Megjithatë, shumë europianë refuzonin ta besonin se një luftë e tillë mund të ndodhte në Europën moderne.

Situata të kujton një shprehje që i atribuohet Trockit: “Ti mund të mos interesohesh për luftën, por lufta interesohet për ty”.

Më shumë se katër vjet pas pushtimit të Ukrainës, atmosfera politike globale ka ndryshuar rrënjësisht. Udhëheqësit botërorë flasin gjithnjë e më hapur për mundësinë e Luftës së Tretë Botërore.

Donald Trump e ka akuzuar presidentin ukrainas Volodymyr Zelenskyy se po rrezikon një konflikt global duke kërkuar mbështetjen e Perëndimit. Zelenskyy, përkundrazi, argumenton se rreziku i vërtetë vjen nga mosndalimi i agresionit rus.

Edhe udhëheqësit europianë e marrin seriozisht kërcënimin. Gjermania ka nisur një program të madh riarmatimi, ndërsa sekretari i përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, ka paralajmëruar se Rusia mund të godasë Europën dhe se vendet anëtare duhet të përgatiten për një konflikt të përmasave të papara prej brezash.

Shqetësimi shtrihet edhe në Azi. Presidenti kinez Xi Jinping paralajmëron për të ashtuquajturin “kurthi i Tukididit”, teoria sipas së cilës një fuqi në ngritje dhe një fuqi dominuese përfundojnë shpesh në luftë.

Megjithatë, vetë Kina po shton tensionet, duke zgjeruar kapacitetet ushtarake dhe duke rritur presionin ndaj Tajvanit. Pekini tashmë zotëron një flotë ushtarake më të madhe se ajo amerikane për nga numri i anijeve.

Por çfarë do të përbënte realisht një luftë botërore?

Dy janë karakteristikat kryesore: përballja e drejtpërdrejtë mes fuqive më të mëdha dhe shtrirja e konfliktit në disa kontinente.

Deri tani, asnjëri prej këtyre pragjeve nuk është kaluar. Megjithatë, sabotimet, sulmet dhe operacionet hibride ruse në Europë e rrisin rrezikun e një përshkallëzimi të pakontrolluar. Siç ka deklaruar kancelari gjerman Friedrich Merz, Europa nuk është në luftë, por nuk është më as në paqe.

Lidhjet mes konflikteve po bëhen gjithnjë e më të dukshme. Ushtarët koreano-veriorë janë përfshirë në luftën e Ukrainës, ndërsa Rusia dyshohet se ka ndihmuar Iranin në goditjen e bazave amerikane në Lindjen e Mesme.

Zyrtarët perëndimorë janë veçanërisht të shqetësuar nga afrimi mes Rusisë, Kinës, Iranit dhe Koresë së Veriut, një grupim që shpesh përshkruhet si “boshti i kundërshtarëve” të rendit ndërkombëtar të udhëhequr nga SHBA.

Këto vende bashkohen nga kundërshtimi ndaj dominimit amerikan. Rusia kërkon të dobësojë NATO-n, Kina synon të zëvendësojë SHBA-në si fuqia kryesore në Paqësor, Irani godet praninë ushtarake amerikane në Lindjen e Mesme, ndërsa Koreja e Veriut kërcënon aleatët e Uashingtonit në Azi.

Ndërkohë, numri i konflikteve dhe viktimave po rritet. Sipas qeverisë britanike, Rusia ka pësuar rreth 1,5 milionë të vrarë dhe të plagosur në Ukrainë, ndërsa humbjet ukrainase arrijnë në qindra mijëra.

Lufta në Gaza vlerësohet të ketë shkaktuar rreth 70 mijë viktima palestineze. Sipas International Crisis Group, në botë zhvillohen aktualisht 65 konflikte, numri më i lartë që nga Lufta e Dytë Botërore. Në Sudan, lufta ka zhvendosur mbi 14 milionë njerëz.

Një nga shkaqet kryesore të kësaj vale konfliktesh është ndryshimi i ekuilibrit ekonomik dhe ushtarak global.

Në vitin 1989, vendet e G7 përfaqësonin rreth dy të tretat e prodhimit ekonomik botëror dhe një peshë të ngjashme të shpenzimeve ushtarake. Në vitin 2022, pesha e tyre kishte rënë në 43% të PBB-së globale dhe rreth gjysmën e shpenzimeve ushtarake.

Dobësimi relativ i Perëndimit, i kombinuar me lodhjen e opinionit amerikan nga luftërat në Afganistan dhe Irak, u ka dhënë më shumë hapësirë fuqive që kërkojnë ndryshimin e rendit ndërkombëtar.

Rusia e kishte sfiduar këtë rend shumë përpara pushtimit të plotë të Ukrainës, me ndërhyrjen në Gjeorgji në vitin 2008, aneksimin e Krimesë në vitin 2014 dhe ndërhyrjen ushtarake në Siri. Ndërkohë, Kina ka ndërtuar baza ushtarake në ishuj artificialë në Detin e Kinës Jugore.

Pasiguria është thelluar edhe nga shfaqja e një brezi udhëheqësish të fortë, si Putin, Xi, Trump dhe Benjamin Netanyahu, të cilët, në mënyra të ndryshme, mbështeten te nacionalizmi dhe ideja se forca përcakton të drejtën.

Edhe administrata e dytë Trump ka shprehur ambicie territoriale, duke ngritur pretendime ndaj Groenlandës dhe duke folur për kthimin e Kanadasë në shtetin e 51-të amerikan.

Pas këtyre qëndrimeve qëndron teoria e “sferave të ndikimit”, sipas së cilës fuqitë e mëdha duhet të lejohen të dominojnë vendet fqinje, me kusht që të respektojnë zonat e ndikimit të njëra-tjetrës.

Por kjo teori shpërfill të drejtat dhe interesat e vendeve më të vogla. Ukraina ka treguar se ato mund t’i rezistojnë agresionit. Po ashtu, SHBA-ja vështirë se do ta pranonte kontrollin e Kinës mbi Tajvanin, ndërsa BE-ja nuk do të pranonte kthimin e Polonisë apo Rumanisë nën ndikimin e Moskës.

Për dekada, paqja është mbështetur në parimin e frenimit ushtarak: çdo agresor duhet të jetë i bindur se do të përballet me një përgjigje të bashkuar dhe të fuqishme.

Ky mekanizëm funksionoi gjatë Luftës së Ftohtë, duke shmangur një përballje të drejtpërdrejtë mes SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik.

Por qëndrimet e Trump ndaj aleatëve kanë krijuar pasiguri mbi besueshmërinë e garancive amerikane. A do të hynte SHBA-ja në luftë për të mbrojtur shtetet baltike, Poloninë, Japoninë apo Britaninë? Përgjigjja nuk është më e sigurt.

Historia tregon se pikërisht kjo pasiguri mund të bëhet shkaku i një katastrofe globale. Në vitin 1914, Gjermania nuk besonte se Britania do të luftonte për Belgjikën. Në vitin 1939, Hitleri mendonte se Londra dhe Parisi nuk do t’i mbanin premtimet për mbrojtjen e Polonisë. Në të dyja rastet, llogaritjet rezultuan të gabuara.

Sot, Xi Jinping duhet të vlerësojë nëse angazhimi i SHBA-së për Tajvanin mbetet i besueshëm, ndërsa Vladimir Putin duhet të gjykojë nëse Neni 5 i NATO-s, që garanton mbrojtjen kolektive të 32 vendeve anëtare, është ende një angazhim i hekurt apo thjesht një premtim në letër.

Nga përgjigjet e këtyre pyetjeve mund të varet paqja e botës. / FT