Shprehja “ana e errët e Hënës” ishte e përhapur shumë kohë përpara se Pink Floyd ta vendoste në një prej kopertinave më të famshme të albumeve të të gjitha kohërave, por ajo ka qenë prej kohësh një burim bezdie për astronomët.
Në kuptimin më të drejtpërdrejtë, ana e largët, së cilës zakonisht i referohet kjo shprehje, merr mesatarisht pak më shumë dritë se ana e Hënës që shohim nga Toka. Megjithatë, shqyrtimi i përkufizimeve të fjalës në dukje të thjeshtë “e errët” sjell përgjigje shumë të ndryshme për pyetjen nëse kjo shprehje ka kuptim, shkruan IFL Science.
Çfarë është kjo e ashtuquajtur “anë e errët”?
Gjëja e parë që duhet pasur parasysh kur flasim për dy faqet e satelitit tonë natyror është se Hëna është e lidhur gravitacionalisht me Tokën, në mënyrë të tillë që rrotullimi i saj përputhet me periudhën e orbitimit.
Kjo do të thotë se ajo e mban gjithmonë njërën faqe të drejtuar nga ne dhe tjetrën larg nesh. Të gjithë satelitët e tjerë të mëdhenj në Sistemin Diellor bëjnë të njëjtën gjë me planetët e tyre. Në rastin e Plutonit dhe satelitit të tij, Karonit, të dy janë të lidhur gravitacionalisht me njëri-tjetrin në të njëjtën mënyrë, kështu që nga njëra hemisferë e secilit nuk mund të shihet kurrë tjetra.
Por kjo nuk do të thotë se Hëna nuk rrotullohet. Ajo rrotullohet, të paktën në raport me Diellin dhe gjithçka tjetër, përveç këndvështrimit tonë nga Toka. Hënës i duhet rreth një muaj për të kryer një rrotullim të plotë rreth boshtit të saj, po aq sa i duhet për të orbituar Tokën, ndaj njëra anë mbetet gjithmonë e drejtuar nga planeti ynë.
Teleskopi i Galileos zbuloi se ne po shihnim vetëm një hemisferë të një objekti sferik, duke ngjallur menjëherë kureshtje për pjesën që nuk mund ta shihnim.
Megjithatë, kjo shprehje ka shkaktuar gjithmonë konfuzion. Gjatë Hënës së plotë, është e qartë se “ana e errët” dhe “ana e largët” përdoren si sinonime. Por koha më e mirë për ta vëzhguar Hënën me teleskop është kur ajo është afërsisht gjysmë e ndriçuar.
Në këtë fazë, një pjesë e sipërfaqes është e ndriçuar nga Dielli, ndaj disa njerëz e interpretojnë shprehjen “ana e errët e Hënës” si zonën ku mbizotëron nata.
Nëse e shohim në këtë mënyrë, Hëna ka patjetër një anë të errët, por ajo ndryshon vazhdimisht dhe nuk është e përhershme. Po kështu, në Hënë ka vende që mbeten gjithmonë në errësirë, por këto janë pjesë të izoluara në fund të kratereve pranë poleve hënore, ku shpresohet të gjendet akull. Pra, ato nuk mund të interpretohen si një “anë” e tërë.
Megjithatë, nëse kërkoni në internet shprehjen “Dark Side of the Moon”, përveç diskutimeve të panumërta rreth albumit muzikor, ka të ngjarë të ridrejtoheni te faqja e Wikipedia-s për “anën e largët të Hënës”.
Ky është padyshim kuptimi më i përhapur i shprehjes, por edhe për këtë interpretim nuk bien dakord të gjithë.
A është vërtet e errët?
Në librin e tij bestseller, një rrëfim fiktiv i frymëzuar nga programi hapësinor amerikan, James Michener përshkruan një astronaut që zemërohet shumë kur ana e Hënës që nuk është e drejtuar nga Toka quhet e errët. Ai këmbëngul: “Ajo merr po aq dritë sa edhe ana që mund të shohim.”
Michener ka të ngjarë të pasqyronte mendime që kishte dëgjuar nga astronautë të vërtetë dhe punonjës të NASA-s, të cilët i kishte intervistuar për të mbledhur informacion për librin.
Teknikisht, ana e Hënës që shohim nga Toka zakonisht merr pak më shumë dritë sesa ana e largët, sepse Toka reflekton një pjesë të dritës së Diellit drejt saj. Gjatë ditës, ky efekt është mjaft i papërfillshëm, pasi përbën më pak se 1/2000 e dritës që vjen nga Dielli. Natën, megjithatë, mund të jetë disi i dobishëm, ndonëse nuk mjafton për të furnizuar me energji panelet diellore.
Megjithatë, vlen të kujtohet se ana e largët nuk përjeton kurrë eklipse diellore, ndërsa ana e afërt sheh Diellin të mbulohet pjesërisht ose plotësisht të paktën dy herë në vit. Revista Sky at Night vëren se, për këtë arsye, në periudha të gjata kohore ana e largët merr në fakt pak më shumë dritë sesa ana e afërt.
Kjo ka kuptim nëse e mendoni me kujdes. Toka nuk është aspak një pasqyrë e përsosur, ndaj sasia e dritës që mund të reflektojë drejt anës së afërt të Hënës është e kufizuar.
Nga ana tjetër, edhe pse gjatë një eklipsi një sasi e vogël drite përthyhet përmes atmosferës së Tokës dhe e bën Hënën të duket e kuqe, Toka është shumë më efektive si mburojë sesa si pasqyrë.
Çfarë kuptoni me fjalën “e errët”?
Megjithatë, ata që këmbëngulin ta kundërshtojnë këtë term mund të akuzohen se po e marrin kuptimin e tij tepër fjalë për fjalë.
Në fund të fundit, kur themi se dikush ka “një anë të errët”, nuk nënkuptojmë se ai është gjithmonë i kthyer nga Dielli dhe se, për rrjedhojë, ka një anë që mbetet përgjithmonë në hije. Kjo është një metaforë, ku errësira lidhet me të keqen, dhe e cila është përdorur rregullisht në botime të shkruara të paktën që nga viti 1800.
Në vitin 1650, kjo metaforë u përdor në lidhje me Zotin, duke çuar në torturimin mizor të Jacob Bauthumley-t, një shkrimtar radikal fetar anglez, për blasfemi. Nëse lexuesit e kuptuan atë që Bauthumley donte të thoshte, aq sa të shkaktonin një reagim të tillë kundër tij, atëherë shprehja ka të ngjarë të ishte përdorur tashmë edhe për tema më pak të debatueshme.
Pra, nëse shprehja “Ana e Errët” kishte një histori të gjatë metaforike përpara se Star Wars ta bënte edhe më popullore, a e justifikon kjo përdorimin e saj për Hënën?
Po jua lëmë juve të vendosni nëse ana e largët e Hënës është e ligë — ose, më mirë akoma, të prisni derisa njerëzit të përpiqen të zbarkojnë atje. Megjithatë, errësira metaforike shpesh lidhet po aq me të panjohurën sa edhe me dështimet morale. Mjafton të kujtoni shprehjen “Epoka e Errët”.
Duke u nisur nga kjo, ana e largët është padyshim e errët. Kaluan më shumë se 350 vjet nga koha kur teleskopët e parë u përdorën për të studiuar krateret, detet dhe malet e Hënës, deri në momentin kur anijet kozmike dërguan imazhe që mundësuan vëzhgimin e saj nga të gjitha këndet, në një panoramë të plotë 360-gradëshe.
Edhe 67 vjet pasi sonda Luna 3 dërgoi imazhet e para, me cilësi të dobët, të anës së largët të Hënës, kjo pjesë ende nuk është hartëzuar me të njëjtin nivel hollësish si ana e afërt.
Arsyeja është se, ndonëse disa harta krijohen më mirë nga orbita hënore, teleskopët me bazë në Tokë vëzhgojnë në një gamë më të gjerë gjatësish valore dhe, për rrjedhojë, sigurojnë informacion që nuk është i disponueshëm për anën e largët.
Dhe megjithëse misioni Chang’e-6 solli për herë të parë në Tokë mostra shkëmbore nga pjesa që nuk mund ta shohim, një mision i vetëm nuk mund të krahasohet me sasinë apo larminë e mostrave nga ana e afërt, të sjella në Tokë nga programi Apollo.
Disa rajone të anës së largët nuk ishin parë kurrë drejtpërdrejt me sytë e njeriut përpara misionit Artemis II, në fillim të këtij viti.
Ana e largët është gjithashtu ajo që astronomët ndonjëherë e quajnë “e errët ndaj valëve radio”. Prania e një objekti kaq të madh ndërmjet saj dhe burimeve të sinjaleve bllokon valët radio që vijnë nga Toka ose nga satelitët, gjë që përbën një nga arsyet pse ekzistojnë plane për të ndërtuar observatorë atje.
Në mënyrë domethënëse, një nga objektivat kryesorë të këtyre observatorëve do të jetë studimi i të ashtuquajturës “epokë e errët” të Universit.
Kuptimi tjetër, i mirëfilltë
Megjithatë, nuk është e nevojshme të përdorim metafora për të arritur në përfundimin se Hëna ka vërtet një anë të errët. Kur i përshkruajmë objektet e përditshme si të çelëta ose të errëta, rrallëherë e kemi fjalën për sasinë e dritës që bie mbi to.
Në vend të kësaj, u referohemi nuancave të tyre, pra sasisë së dritës që ato reflektojnë.
Nga ky këndvështrim, Hëna ka vërtet një anë të errët. Një nga veçoritë më të dallueshme të saj, e dukshme deri diku edhe pa teleskop, janë fushat e gjera të bazaltit, të njohura si “detet” hënore.
Sipas standardeve të Hënës, e cila është jashtëzakonisht e lashtë, këto rajone janë relativisht të reja dhe kanë përqendrim më të lartë hekuri sesa zonat malore hënore, çka i bën ato më të errëta.
Çuditërisht, pothuajse të gjitha detet hënore ndodhen në anën e afërt, atë që shohim nga Toka.
Shkencëtarët që studiojnë planetët ende debatojnë nëse kjo është thjesht një rastësi e pazakontë apo nëse afërsia me Tokën ka bërë që shpërthimet vullkanike të vazhdonin më gjatë gjatë zhvillimit të Hënës, duke lënë pas këto zona relativisht të pandryshuara. Janë propozuar shumë shpjegime, por më pas ato janë rrëzuar.
Një shpjegim më i fundit, i cili mund të rezultojë më bindës, ka zbuluar se pjesët e brendshme të anës së afërt janë më të ngrohta sesa ato të anës së largët. Kjo ndodh ndoshta për shkak të përqendrimit më të madh të elementeve radioaktive, të cilat do të kishin zgjatur aktivitetin vullkanik.
Megjithatë, pavarësisht nga arsyeja, kontrasti në aftësinë për të reflektuar dritën mes dy anëve është i pamohueshëm.
Nga ky këndvështrim, ana vërtet e errët e Hënës është pikërisht ajo që shohim sa herë që sateliti ynë natyror ngrihet në qiell — krejt e kundërta e kuptimit që zakonisht i jepet kësaj shprehjeje.
