Një goditje pas dërrasës së kraharorit. Djersë. Rrahje të forta të zemrës. Frymëmarrje e ndërprerë.
Frika shfaqet në shumë mënyra, por ndjesia që na shkakton është përgjithësisht e pakëndshme. Është ajo ndjesia: “O Zot, është pikërisht pas meje, apo jo?”
Në të vërtetë, duket e çuditshme që një reagim kaq fizik të shkaktohet nga gjëra kaq të ndryshme, në varësi të personit. Kjo më bëri të pyes veten se çfarë ndodh realisht brenda trurit tonë kur shohim diçka — të frikshme ose jo — që na bën të ndiejmë frikë.
Për disa njerëz, duhet të jenë pothuajse duke rënë nga një shkëmb i thepisur që të ndiejnë frikë. Të tjerë? Mjafton të shohin një merimangë dhe humbasin plotësisht qetësinë, pavarësisht sa e vogël apo e padëmshme është ajo.
Nëse frika e ka origjinën në tru, a do të thotë kjo se një sëmundje ose dëmtim i caktuar mund ta pengojë dikë ta përjetojë atë? Dhe nëse po, çfarë do të thotë në të vërtetë të jetosh pa frikë?
Nëse do të luanit një lojë ku duhet të përcaktoni vendndodhjen e frikës në tru, shumica do të binin dakord se do të ishte mirë ta ngulnit kunjin te amigdala. Në fakt, ne kemi dy amigdala, por — pak a shumë si në rastin e nervit vagus — njerëzit kanë rënë dakord ta përmendin zakonisht në njëjës.
Emri i saj vjen nga fjala greke amýgdalo, që do të thotë bajame. Amigdalat kanë përafërsisht madhësinë e bajames, emrin e së cilës mbajnë, dhe ndodhen në lobin temporal, pikërisht përpara hipokampusit. Ato janë gjithashtu ndër strukturat kryesore që vënë në lëvizje një varg procesesh kur shohim diçka që na frikëson.
“Struktura që zakonisht konsiderohet qendrore për përpunimin e frikës është amigdala, veçanërisht pjesa e saj bazolaterale”, i tha IFLScience neuroshkencëtari, doktor Austin Lim.
“Sinjalet nga shumë prej sistemeve tona shqisore kalojnë përmes rrjeteve në talamus dhe më pas përfundojnë duke u bashkuar te amigdala. Kështu, kur dëgjojmë kërcitjen e drurit, ndiejmë në ajër erën e hekurit dhe shohim një figurë të maskuar që del nga hijet, kuptojmë se diçka e frikshme është gati të ndodhë.”
Lim e njeh mirë bazën nervore të frikës. Ai ka shkruar librin Horror On The Brain: The Neuroscience Behind Science Fiction (“Tmerri në tru: neuroshkenca pas fantashkencës”), i cili u prezantua në aktivitetin CURIOUS Live të IFLScience në vitin 2025. Megjithëse amigdalat tona janë në vijën e parë të përpunimit neurologjik të frikës, ato nuk veprojnë të vetme.
“Një tjetër strukturë kyçe është hipotalamusi”, tha Lim. “Disa nga sinjalet dalëse të amigdalës komunikojnë me hipotalamusin, i cili, duke aktivizuar gjëndrën e hipofizës, dërgon më pas sinjale që pjesa tjetër e trupit të reagojë siç duhet: të përshpejtojë rrahjet e zemrës, të zgjerojë enët e gjakut dhe të rrisë ritmin e frymëmarrjes, për t’u përgatitur për të luftuar ose për t’u larguar.”
“Por ka edhe shumë qarqe të tjera nervore që mund të përfshihen në aspekte të ndryshme të frikës. Për shembull, një qark veçanërisht interesant kalon përmes lëndës gri periaqueduktale, e cila luan rol në pakësimin e dhimbjes. Kjo mund të ndodhë në pritje të gjithçkaje të tmerrshme që qenia e maskuar mund të ketë planifikuar.”
Kur filloni të zbërtheni mekanizmat neurologjikë që aktivizohen nga frika, zbuloni edhe vlerën e saj.
Frika nuk ka të bëjë vetëm me panikun. Ajo na përgatit për atë që përvoja — qoftë përmes filmave apo përballjeve të drejtpërdrejta — na ka mësuar se mund të ndodhë më pas. Pa këtë aftësi për të parashikuar rrezikun, jeta mund të bëhet edhe më e rrezikshme.
Të ndiesh frikën
Ekziston një rast studimor shumë interesant që na ka mësuar shumë për origjinën e frikës: historia e pacientes SM.
Ne e përdorim shpesh, ndonjëherë pa u menduar shumë, shprehjen “jeto pa frikë”, por rasti i pacientes SM tregoi se humbja e këtij reagimi emocional mund ta vështirësojë përballimin e situatave realisht të rrezikshme.
“Rasti më i studiuar për përfshirjen e strukturave të trurit në frikë ishte ai i një gruaje, e koduar me emrin ‘Pacientja SM’”, tha Lim. “Ajo kishte lindur me një gjendje të rrallë që shkatërroi në mënyrë selektive amigdalën në të dyja hemisferat e trurit.”
“Si pasojë e ndërprerjes së këtyre qarqeve nervore, ajo nuk përjetonte kurrë frikë, as në kushte laboratorike dhe as përballë një kërcënimi në jetën reale. Një pjesë e raportit të rastit të saj titullohej ‘Incidenti me thikë’. Ajo tregoi se një i panjohur e kishte kërcënuar duke i vendosur një thikë në qafë. Pasi e lanë të lirë, ajo u kthye në shtëpi në këmbë dhe të nesërmen kaloi sërish në të njëjtin vend.”
Të mësuarit nga përvojat tona është një qëllim që përgjithësisht të gjithë e pranojmë. Prandaj, pas një përvoje kaq të rrezikshme sa “Incidenti me thikë”, shumica e njerëzve me gjasë do të ndryshonin rrugën për në shtëpi, për të shmangur vendin ku kishte ndodhur kërcënimi. Atëherë, a është frika thelbësore për të mësuarit? Ka shumë mundësi që po.
Vlera e frikës si mjet mësimdhënieje bëhet e dukshme edhe kur kaloni në sektorin e librave për fëmijë në një bibliotekë. Në fund të fundit, disa nga historitë më të frikshme janë përrallat.
Kur u bë e pranueshme t’u tregonim fëmijëve se dy të mitur rrëmbehen dhe më pas pjekin një grua në furrë? Kur kuptuam se kjo ishte një mënyrë e mirë dhe e sigurt për t’i mësuar ata rreth rreziqeve të botës reale. (Na falni, Hansel dhe Gretel.)
Të patrembur apo të pamatur?
Të jetosh pa frikë mund të tingëllojë si një jetë e lehtë, por frika është një reagim përshtatës ndaj stimujve potencialisht të dëmshëm dhe, si e tillë, ka rëndësi të madhe.
Imagjinoni të përpiqeni të rrisni një fëmijë që nuk ndien asgjë kur kali drejt të cilit vrapon ngrihet mbi këmbët e pasme. Zakonisht, hingëllima e kalit dhe pamja e tij e frikshme do të mjaftonin që shumica e fëmijëve të ktheheshin menjëherë mbrapsht, duke vrapuar drejt prindërve me lot në sy, por edhe me një mësim të vlefshëm të fituar me vështirësi. Një fëmijë që nuk ndien frikë mund të qëndronte thjesht aty, shkrua IFL Science.
Kjo të kujton pasojat negative të pandjeshmërisë së lindur ndaj dhimbjes, një çrregullim shumë i rrallë, por jashtëzakonisht serioz, në të cilin personi nuk është në gjendje të ndiejë dhimbje.
Dhimbja është një motivues i fuqishëm. Ajo na pengon ta prekim zjarrin për herë të dytë dhe shërben si sinjal paralajmërues kur diçka nuk shkon brenda trupit tonë. Pa të, është e vështirë të lëvizim në botë në mënyrë të sigurt, sepse na mungon ky reagim shumë i dobishëm — ndonëse mjaft i pakëndshëm — që na tregon se të ulemi në këtë divan të butë është një ide e mirë, ndërsa të ulemi mbi atë gozhdë të madhe metalike është një ide e keqe.
Si ta kapërcejmë frikën dhe madje të kënaqemi prej saj
Nëse të gjitha këto struktura të trurit përcaktojnë se kur ndiejmë frikë, a mund të bëjmë diçka për ta kontrolluar atë? Siç e pamë, frika mund të jetë e dobishme, por kur shkaktohet nga stimujt e përditshëm, mund të pengojë cilësinë e jetës.
Lajmi i mirë është se ekzistojnë metoda të provuara që mund ta zvogëlojnë përjetimin e frikës dhe të ndryshojnë pragun e stimulimit që duhet arritur për ta shkaktuar atë.
Një studim i kohëve të fundit ka treguar se terapia konjitive e sjelljes mund të sjellë ndryshime të matshme në tru, duke mbështetur efektivitetin e saj në ndryshimin e mënyrës se si i interpretojmë situatat dhe si reagojmë ndaj tyre. Kjo terapi mund të përqendrohet te ndjenja të tilla si frika dhe ankthi, duke na ndihmuar të kontrollojmë më mirë reagimet tona fizike dhe emocionale ndaj gjërave që, nëse ndalemi për një çast dhe marrim frymë thellë, mund të kuptojmë se nuk përbëjnë në të vërtetë kërcënim për ne.
Në fakt, kur filloni ta njihni më mirë frikën, zbuloni se disa aspekte të saj mund të jenë vërtet emocionuese — në kuptimin e mirë të fjalës.
Edhe nëse nuk jeni adhurues të filmave horror, ka shumë mundësi të njihni dikë që i pëlqen. Të pëlqesh gjëra që, në pamje të parë, duhet të jenë vërtet të frikshme është diçka shumë e zakonshme, madje thuajse normale.
Llojet e përvojave të frikshme që na pëlqejnë mund të ndryshojnë — nga vizitat në shtëpi të përhumbura te dëgjimi i podkasteve mbi krimet e vërteta — por të gjitha mbështeten te e njëjta ide: edhe zbulimi i së vërtetës përmes frikës mund të jetë argëtues.
Prandaj, në frymën e edukimit tonë të vazhdueshëm, kush është gati të shohë filmin Halloween?
