Ndryshimet që inteligjenca artificiale po sjell në tregun e punës po nxisin një rishikim të rolit tradicional të diplomës universitare dhe të prioriteteve që duhet të ketë arsimi në të ardhmen.
Për shumë të rinj, diploma universitare vazhdon të shihet si investimi më i sigurt për karrierën. Megjithatë, disa kompani po largohen nga kjo qasje. Palantir, për shembull, ka nisur të rekrutojë drejtpërdrejt maturantë të shkollave të mesme.
Të lidhura
None found
Google dhe Apple i kanë hequr prej vitesh kërkesat për diplomë universitare, ndërsa IBM deklaron se mbi gjysma e vendeve të reja të punës në SHBA nuk kërkojnë më diplomë bachelor.
Yilei Shao, nga Shkolla e Financës dhe Inteligjencës Artificiale në Universitetin Normal të Kinës Lindore, i sheh këto zhvillime si tregues të një transformimi më të gjerë, jo si prirje të përkohshme.
Sistemi modern arsimor është ndërtuar mbi idenë se arsimi rrit produktivitetin e ardhshëm të individit. Në ekonomi, ky proces njihet si investim në kapitalin njerëzor.
Në një studim të ri, Shao argumenton se kjo teori mund të mos e shpjegojë më plotësisht një realitet ku inteligjenca artificiale po e bën gjithnjë e më të disponueshme një pjesë të aftësive intelektuale.
Studimi, i përgatitur për revistën ECNU Review of Education, është teorik dhe nuk bazohet në eksperimente apo në mbledhje të dhënash.
Në vend të analizës empirike, autorja shqyrton idetë e pesë fituesve të çmimit Nobel, teoritë e të cilëve kanë ndikuar në mënyrën se si shpjegohet financimi publik i arsimit.
Punimi pyet nëse këto ide mund të qëndrojnë ende në një botë ku një chatbot mund t’i japë brenda pak sekondash përgjigje edhe një pyetjeje të ngritur nga një ekspert.
Pesë teoritë mbi të cilat është ngritur arsimi modern
Në vitin 1961, Theodore Schultz i tha Shoqatës Ekonomike Amerikane se shpenzimet për arsimin nuk duhej të konsideroheshin konsum, por investim.
Gary Becker e zgjeroi këtë këndvështrim duke shpjeguar mënyrën se si arsimi mund të shtojë potencialin e të ardhurave të një personi.
Michael Spence, në vitin 1973, solli një tjetër dimension: edhe nëse shkolla nuk do të ofronte asnjë njohuri, diploma do të kishte ende vlerë si sinjal për punëdhënësit. Sipas kësaj ideje, përfundimi i studimeve ka më shumë gjasa të arrihet nga personat që kompanitë do të preferonin të punësonin.
Paul Romer dhe Robert Lucas plotësuan këtë kuadër me idenë se njohuritë përhapen te njerëzit e tjerë. Për pasojë, ajo që mëson një individ mund të rrisë produktivitetin edhe të atyre që punojnë ose jetojnë rreth tij.
Shao përcaktoi pesë premisa kryesore që qëndrojnë pas këtyre teorive.
E para është se arsimi sjell përfitime të qëndrueshme financiare. E dyta lidhet me bindjen se aftësitë e fituara ruajnë vlerën me kalimin e kohës. E treta supozon se individët i zotërojnë aftësitë që kanë zhvilluar.
Dy premisat e tjera janë se kualifikimet akademike pasqyrojnë në mënyrë të besueshme aftësitë e një personi dhe se arsimi i sjell shoqërisë përfitime që shkojnë përtej atij që e merr.
Sipas Shao, financimi publik i shkollave dhe ekzistenca e sistemeve të diplomimit mbështeten te këto pesë ide mbi kapitalin njerëzor. Por, në kushtet e reja, të gjitha ato mund të jenë duke u dobësuar në të njëjtën kohë.
Aftësitë po zhvlerësohen më shpejt
Një nga problemet kryesore është ritmi me të cilin aftësitë humbasin vlerën. Shao vlerëson se gjatë epokës industriale gjysmëjeta e një aftësie, pra koha e nevojshme që ajo të humbiste gjysmën e vlerës së saj, ishte 10 deri në 15 vjet.
Në epokën e informacionit, kjo periudhë u shkurtua në 5 deri në 7 vjet. Me përhapjen e inteligjencës artificiale, ajo mund të zbresë në vetëm 2 ose 3 vjet.
Forumi Ekonomik Botëror parashikon se rreth 22% e vendeve të punës që ekzistojnë sot do të pësojnë ndryshime të rëndësishme deri në vitin 2030.
Shao thotë se një sistem arsimor që përqendron pjesën më të madhe të investimit në 20 vitet e para të jetës është krijuar për një kohë kur një periudhë e vetme trajnimi mund të mjaftonte për të gjithë karrierën e dikujt.
Një tjetër vështirësi ka të bëjë me atë se kujt i përket aftësia. Një programues që përdor një sistem inteligjence artificiale për kodim mund të arrijë deri në 10 herë më shumë produktivitet se një programues që punon pa ndihmë.
Por nëse ai punësohet në një kompani ku këto mjete nuk janë të disponueshme, produktiviteti i tij mund të bjerë menjëherë.
Për këtë arsye, Shao argumenton se aftësia nuk mund të konsiderohet më vetëm pronë e individit. Ajo i përket individit së bashku me makinën me të cilën bashkëpunon.
Edhe diploma po e humbet gradualisht rolin e saj si dëshmi e aftësive. Gabriel Petersson, një suedez që nuk e përfundoi shkollën e mesme, u vetëarsimua për mësimin automatik përmes ChatGPT dhe, në fund të vitit 2024, iu bashkua ekipit Sora të OpenAI si studiues shkencor.
Sipas Shao, diplomat tradicionalisht dëshmojnë aftësinë për të memorizuar, për të përdorur njohuritë dhe për të zotëruar një sasi të caktuar informacioni. Këto janë pikërisht disa nga funksionet që inteligjenca artificiale mund t’i imitojë më shpejt.
Kur inteligjenca bëhet e bollshme
Sistemet arsimore të çdo epoke janë organizuar rreth asaj që ka qenë e kufizuar në atë periudhë, argumenton Shao. Gjatë epokës së informacionit kishte mungesë të punonjësve të specializuar në njohuri, ndaj arsimi u zgjerua për të plotësuar këtë nevojë.
Inteligjenca artificiale, sipas saj, po e rrit ndjeshëm bollëkun e disa formave të inteligjencës.
Si një alternativë ndaj konceptit të kapitalit njerëzor, Shao propozon idenë e Tepricës së Inteligjencës (Intelligence Surplus). Me këtë term ajo nënkupton rezervën e aftësive intelektuale që një shoqëri ka përtej asaj që i nevojitet për funksionet bazë.
Duke u mbështetur te mendimi i sociologut Pierre Bourdieu, autorja e ndan këtë tepricë në tri kategori: aftësitë e njerëzve për të punuar me inteligjencën artificiale, vetë sistemet teknologjike dhe rregullat që përcaktojnë mënyrën se si ato përdoren.
Ndryshimi nga format tradicionale të kapitalit lidhet me mundësinë e shumëfishimit. Shao vëren se ekziston vetëm një pikturë e Van Goghut, ndërsa një model i vetëm GPT mund t’u shërbejë njëkohësisht qindra miliona njerëzve.
Kujdesi njerëzor po bëhet më i rrallë
Shao përmend rastin e një mësuesi me përvojë, i cili mund ta kuptojë nga mënyra se si një nxënës thotë “e kuptova” nëse ai e ka përvetësuar vërtet mësimin apo thjesht ka hequr dorë.
Një vlerësim i tillë mbështetet në vite përvoje dhe në njohjen personale të secilit nxënës.
Sipas Shao, kjo formë e kuptimit të thellë dhe individual është ende e vështirë për t’u riprodhuar nga inteligjenca artificiale.
Ekziston edhe rreziku që, kur modelet trajnohen me përmbajtje të prodhuar nga vetë modelet, pjesët më të rralla të të dhënave të humbasin. Një studim i publikuar në vitin 2024 në revistën Nature e ka quajtur këtë dukuri “kolapsi i modelit” (model collapse).
Për të shmangur këtë problem, sistemet e inteligjencës artificiale kanë nevojë për një rrjedhë të vazhdueshme përvojash të reja njerëzore. Këto përvoja duhet të shndërrohen nga njerëzit në forma të përdorshme për makinat. Shao i quan këta persona “Kompresuesit e Parë” (First Compressors).
Ndryshimet e mundshme në shkollë
Shao propozon tri nivele transformimi. Në nivelin individual, njerëzit do të kishin nevojë për atë që studimi e quan “shkrim-lexim i dyfishtë” (dual literacy), i cili bashkon kompetencat teknike me gjykimin, etikën dhe ndjenjën e kuptimit.
Në nivelin shtetëror, arsimi do të trajtohej si infrastrukturë, në të njëjtën mënyrë si hekurudhat dhe rrjetet elektrike.
Shkollat dhe punëdhënësit do të vepronin ndërmjet këtyre dy niveleve dhe do të përfshinin katër ndryshime të rëndësishme.
Ndryshimi i parë do të ishte kalimi nga përqendrimi te vitet e para të jetës drejt mësimit gjatë gjithë jetës. Një model të tillë e ofron programi SkillsFuture i Singaporit, i cili përfshin edhe kredi të transferueshme për të mësuarin.
Së dyti, mësimdhënia do të përshtatej më shumë me nevojat e individit, ndërsa inteligjenca artificiale do të përballonte pjesët e standardizuara të procesit arsimor.
Së treti, të nxënit do të përqendrohej te situatat ku njerëzit dhe algoritmet punojnë së bashku. Një shembull do të ishte një urgjencë spitalore në orën 3 të mëngjesit, ku shqetësimi dhe intuita e një infermiereje mund të jenë më të rëndësishme se vlerësimi i sistemit të inteligjencës artificiale për triazhimin e pacientit.
Së katërti, diploma ose kualifikimi do të bazohej në një portofol përvojash dhe ndërveprimesh, në vend që të përfaqësonte vetëm një listë notash.
Një ide që ende nuk është provuar
Asnjë prej këtyre pretendimeve nuk është matur deri tani. Studimi nuk jep një mënyrë për të llogaritur Tepricën e Inteligjencës së një shoqërie, ndërsa vlerësimi për gjysmëjetën e aftësive paraqitet si mundësi dhe jo si përfundim i vërtetuar.
Shembujt e kompanive që kanë ndryshuar kriteret e rekrutimit vijnë nga një numër i kufizuar biznesesh dhe nuk shoqërohen me të dhëna të përgjithshme për tregun e punës.
Pohimi se inteligjenca artificiale mund ta përpunojë kuptimin, por nuk mund ta krijojë atë, mbështetet në idetë e filozofes Hannah Arendt dhe jo në rezultatet e një eksperimenti.
Vështirësia kryesore mund të jetë bindja e universiteteve, punëdhënësve dhe qeverive për të njohur aftësi që nuk maten lehtësisht përmes kualifikimeve tradicionale.
Propozimi i Shao nuk është testuar ende, por ai hap një debat të rëndësishëm mbi drejtimin që mund të marrë arsimi.
Teksa inteligjenca artificiale po merr përsipër një numër gjithnjë e më të madh detyrash për të cilat njerëzit përgatiten për vite me radhë, shkollat mund të detyrohen të rishqyrtojnë në themel se çfarë duhet t’u mësojnë nxënësve dhe studentëve.
