Mbërritja e dy automjeteve ujëhedhëse TOMA nga Turqia në Shqipëri ka hapur një debat që shkon përtej politikës dhe lidhet drejtpërdrejt me të drejtën për të protestuar dhe sigurinë e qytetarëve.
Më 19 tetor 2026, një avion transporti ushtarak turk u nis nga Kayseri dhe u ul në aeroportin e Rinasit, duke sjellë në bord dy automjete të blinduara ujëhedhëse. Lajmi u bë publik nga deputeti turk Turhan Çömez, i cili akuzoi presidentin Recep Tayyip Erdoğan se po eksporton në Shqipëri përvojën e tij në shtypjen e protestave.
Mbërritja e tyre ndodhi në një periudhë kur protestat studentore dhe qytetare, pjesë e “Lëvizjes së Flamingove”, kishin marrë përmasa të mëdha, me kërkesa për punësim, ndalimin e emigracionit masiv dhe luftë kundër korrupsionit.
TOMA është një automjet i blinduar i prodhuar në Turqi, i projektuar për shpërndarjen e turmave përmes ujit me presion të lartë. Rrezja e hedhjes mund të arrijë 60 deri në 80 metra, ndërsa goditja në distancë të afërt mund të shkaktojë rrëzime, fraktura, dëmtime në sy dhe në dëgjim.
Automjete të tilla janë përdorur gjerësisht në Turqi, veçanërisht gjatë protestave të Gezi Park në vitin 2013 dhe tubimeve të viteve 2024-2025.
Por a janë TOMA-t të ndaluara në Europë? Përgjigjja kërkon saktësi: Bashkimi Europian nuk ka një konventë që ndalon në mënyrë të posaçme përdorimin e automjeteve ujëhedhëse. Megjithatë, standardet e Këshillit të Europës dhe jurisprudenca e Gjykatës Europiane për të Drejtat e Njeriut vendosin kufizime të qarta për përdorimin e tyre.
Një nga vendimet më të rëndësishme është ai i 12 shtatorit 2023 në çështjen Geylani dhe të tjerë kundër Turqisë, nr. 10443/12. Gjykata shqyrtoi përdorimin e një ujëhedhëseje kundër një proteste paqësore, gjatë së cilës një qytetare ishte plagosur nga presioni i ujit.
Strasburgu theksoi se, edhe pse ujëhedhëset konsiderohen mjete me rrezik më të ulët vdekjeprurës, përdorimi i tyre pa masa mbrojtëse mund të shkaktojë dëmtime serioze, në varësi të presionit dhe distancës së goditjes.
Gjykata konstatoi shkelje të nenit 3, që ndalon torturën dhe trajtimin çnjerëzor ose poshtërues, si dhe të nenit 11, që garanton lirinë e tubimit paqësor. Problemi lidhej me mungesën e rregullave të qarta për përdorimin, distancën dhe presionin, si dhe me mosprovimin se ndërhyrja ishte e domosdoshme.
Rreziku nuk është vetëm teorik. Presioni i lartë i ujit mund të shkaktojë fraktura, dëmtime të syve, humbje dëgjimi dhe dëmtime të tjera fizike. Veçanërisht të ekspozuar janë fëmijët, të moshuarit, personat me aftësi të kufizuara dhe gratë shtatzëna.
Një tjetër rrezik lidhet me panikun dhe rrëzimet në turmë, që mund të shkaktojnë lëndime edhe te persona që nuk janë goditur drejtpërdrejt nga ujëhedhësja. Përdorimi i aditivëve kimikë në ujë, si gaz lotsjellës apo ngjyrues, e shton më tej rrezikun.
Organizata Botërore e Mjekëve, në një deklaratë të prillit 2025 për protestat në Turqi, denoncoi përdorimin e gazit lotsjellës, plumbave plastikë dhe ujëhedhëseve kundër protestuesve dhe kalimtarëve, përfshirë fëmijë.
Edhe Parimet Bazë të OKB-së për Përdorimin e Forcës dhe Armëve të Zjarrit nga Zyrtarët Ligjzbatues përcaktojnë se forca duhet të përdoret vetëm kur është e nevojshme dhe në mënyrë proporcionale. Ato kërkojnë paralajmërim të qartë, kur është e mundur, si dhe ndihmë të menjëhershme mjekësore për të lënduarit.
Për Shqipërinë, si anëtare e Këshillit të Europës, standardet e vendosura nga Gjykata e Strasburgut janë detyruese. Kjo do të thotë se përdorimi i TOMA-ve nuk mund të bëhet sipas vullnetit të strukturave policore, por duhet të mbështetet në rregulla të qarta dhe në respektimin e të drejtave themelore.
Shteti duhet të përcaktojë kushtet e përdorimit, distancat dhe presionin e lejuar, të garantojë paralajmërimin e qytetarëve, të mos përdorë përzierje kimike dhe të hetojë çdo rast dëmtimi. Po ashtu, dokumentimi i ndërhyrjeve nga gazetarët dhe qytetarët është i rëndësishëm për transparencën dhe përgjegjësinë institucionale.
Debati për dy automjetet e ardhura nga Turqia, pra, nuk është thjesht çështje pajisjesh policore. Ai lidhet me mënyrën se si shteti e trajton protestën dhe me kufirin mes ruajtjes së rendit publik dhe cenimit të të drejtave të qytetarëve.
Vendimi i Strasburgut i vitit 2023 nuk ndalon kategorikisht ujëhedhëset, por përcakton se përdorimi i tyre mund të përbëjë shkelje të të drejtave të njeriut kur nuk është i nevojshëm, proporcional dhe i shoqëruar me garancitë e duhura.
Për një vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Europian, respektimi i këtyre standardeve nuk është zgjedhje politike, por detyrim ligjor. Protesta paqësore është një e drejtë e garantuar dhe asnjë pajisje policore nuk mund ta kthejë atë në një kërcënim që duhet shtypur. (Përgaditi Blerina, me redaktim të Droni.al)
