Rrugët e Europës janë mbushur sërish me njerëz këtë vjeshtë, nga Parisi e Madridi në Romë e Lisbonë, nga Athina e Brukseli në Beograd e Tiranë. Arsyet ndryshojnë nga një vend në tjetrin — çmimet, qiratë, shkollat, korrupsioni — por pyetja që i bashkon protestuesit është e njëjta: a po i dëgjon kush.
Protestat në Europë nuk kanë një listë të përbashkët kërkesash, por ndajnë të njëjtin zemërim ndaj korrupsionit dhe shtrenjtimit të jetës. Studentët kërkojnë shkolla që funksionojnë, punëtorët paga që mjaftojnë, familjet qira që përballohen dhe pensionistët pak më shumë nga sa marrin sot.
Kudo, në një formë a në një tjetër, shfaqet zemërimi ndaj korrupsionit dhe ndaj atyre që qeverisin. Nuk bëhet fjalë për një protestë të vetme me një listë të përbashkët kërkesash: në disa vende flitet kryesisht për para, në të tjera për politikë, diku kërkohen paga më të larta, diku mbrojtja e shërbimeve publike.
Në Serbi dhe në Shqipëri kërkohet largimi i qeverisë. Sipas të dhënave të ACLED, organizatës që regjistron protestat dhe konfliktet në botë, nga 15 shtatori deri më 30 tetor Franca pati mbi 1,200 protesta dhe trazira, Spanja 173, Italia 160, Gjermania 70 dhe Portugalia 33. Vetë numri nuk tregon gjithçka, pasi një tubim i vogël dhe një marshim me qindra mijë vetë llogariten njësoj, por jep një ide për përmasat e lëvizjes.
Në Francë gjithçka nisi nga shkollat, me klasa pa mësues dhe kushte të këqija, dhe brenda pak javësh iu bashkuan sindikatat, punonjësit e transportit, mjekët e infermierët dhe pensionistët. Më 5 nëntor, Ministria e Brendshme numëroi rreth 575 mijë protestues në gjithë vendin, ndërsa sindikatat thanë 1.6 milion.
Diferenca e zakonshme mes shifrave nuk e ndryshon thelbin: njerëzit kërkojnë paga më të larta, shërbime publike që nuk shkurtohen dhe diçka konkrete kundër shtrenjtimit. Në Spanjë dhe në Portugali fjala kyçe është shtëpia, sepse qiratë dhe çmimet e banesave janë ngjitur aq lart sa shumë të rinj, edhe me punë, nuk kanë si të jetojnë më vete.
Në Itali punëtorët protestojnë për pagat, kontratat e pasigurta dhe faturat e përditshme, ndërsa në Belgjikë, përveç çmimeve, njerëzit kundërshtojnë ndryshimet në politikat sociale dhe shkurtimet e shpenzimeve publike. Më 21 tetor, në Athinë, Selanik e qytete të tjera, mësues, nxënës dhe studentë dolën për financimin e arsimit, pagat dhe gjendjen e shkollave.
Në Dublin, sindikatat dhe organizatat qytetare protestuan për koston e jetesës dhe krizën e banesave, ndërsa në Gjermani shqetësimet ekonomike përzihen me pasigurinë për arsimin, punën dhe politikat e sigurisë. Më 22 tetor, dhjetëra mijëra studentë dhe punonjës universitarë marshuan në Vjenë kundër buxhetit të pamjaftueshëm për universitetet.
Në Poloni, njerëzit dalin për Gjykatën Kushtetuese dhe pavarësinë e drejtësisë, një çështje që e ndan vendin prej kohësh. Pra, nuk bëhet fjalë vetëm për paga e çmime, por edhe për arsimin, institucionet dhe vetë demokracinë. Ngjarja që e ndryshoi vërtet këtë vjeshtë ndodhi në Serbi. ## Nga Novi Sad në zgjedhje: si lindi Lista Studentore Gjithçka nisi në nëntor 2024 në Novi Sad, kur u shemb strehëza e stacionit hekurudhor dhe vdiqën 16 njerëz.
Shumë serbë nuk e panë si fatkeqësi, por si pasojë të korrupsionit dhe të një shteti ku askush nuk jep llogari. Studentët kërkuan hetim dhe emrat e përgjegjësve, protestat zgjatën muaj të tërë dhe pak nga pak u kthyen në refuzim të mënyrës si ishte ushtruar pushteti në Serbi. Pastaj studentët bënë diçka që rrallë ndodh: nuk ia lanë protestën opozitës së vjetër dhe nuk mbetën vetëm në rrugë, krijuan Listën Studentore, dolën në zgjedhjet e parakohshme të 25 tetorit dhe fituan.
Serbia tregoi se një lëvizje qytetare mund të kalojë nga sheshi në parlament pa u shkrirë në partitë e vjetra, ndonëse pjesa e vështirë fillon tani, sepse të fitosh zgjedhjet është një gjë dhe t'i kthesh parullat e protestës në reforma e institucione që punojnë është krejt tjetër gjë.
Shqipëria i ngjan Serbisë në disa pika dhe në të tjerat aspak. Revolucioni Flamingo nisi në fund të majit kundër një kompleksi turistik luksoz në Zvërnec, në zonën e Vjosë-Nartës, me kërkesën e thjeshtë që ky vend të mos prekej dhe të mos u jepej interesave private. Protesta u rrit dhe pas pak kohe njerëzit kërkonin transparencë për vendimet e qeverisë, hetim për dyshimet për korrupsion dhe, në fund, dorëheqjen e Edi Ramës.
Që në fillim lëvizja u kujdes të mos i ngjitej asnjë partie, duke kritikuar qeverinë, por edhe opozitën e Sali Berishës. Për protestuesit, problemi nuk ishte vetëm emri i kryeministrit, por një mënyrë e tërë e të bërit politikë, ku paraja dhe pushteti duken si e njëjta gjë. Në tetor erdhën edhe nxënësit dhe studentët, me kërkesat e tyre për tarifat universitare, gjendjen e shkollave, punën dhe të ardhmen.
Protestat u ashpërsuan, pati dhunë, prona të dëmtuara dhe përplasje me policinë; policia përdori gaz lotsjellës dhe mjete të tjera për të shpërndarë turmat, ndërsa u raportuan qindra të ndaluar dhe të plagosur nga të dyja anët. Lëvizja nxori në sipërfaqe edhe një problem tjetër: shumë njerëz nuk i besojnë as alternativës, pasi për një pjesë të mirë të protestuesve kthimi i Berishës nuk është zgjidhje për ikjen e Ramës.
Ndaj ajo këmbëngul të dallohet si nga qeveria, ashtu edhe nga opozita. Këtu qëndron dallimi i madh me Serbinë: studentët serbë e kthyen zemërimin në një listë zgjedhore që fitoi, ndërsa në Shqipëri lëvizja është bërë e dukshme dhe kërkesat e saj janë zgjeruar, por ende nuk ka diçka të ngjashme për ta futur në kutinë e votimit. ## Qiratë dhe kriza e përfaqësimit Serbia është shembull për t'u studiuar, jo recetë që kopjohet.
Për dekada, europianëve u është thënë të punojnë, të shkollohen dhe do të jetojnë më mirë, por sot për shumëkënd kjo marrëveshje nuk funksionon më: mund të kesh punë, madje edhe diplomë, e prapë të mos marrësh dot me qira një apartament pa ndihmën e prindërve, ose rroga mund të rritet dhe ta hajë shtrenjtimi para se ta ndjesh.
Eurostati e thotë me numra: në tremujorin e dytë të 2026-s, banesat në BE kushtonin 4.7 për qind më shumë se një vit më parë dhe qiratë ishin rritur 3 për qind, ndërsa në Portugali çmimet e banesave u hodhën 16.5 për qind brenda një viti. Edhe në vendet më të pasura, një shtëpi më vete është bërë halli kryesor i brezit të ri, dhe kur inflacioni ulet, çmimet nuk zbresin pas.
Qeveritë mund të tregojnë grafikë që përmirësohen, ndërsa familjet nuk ndiejnë ndonjë ndryshim. Megjithatë, ekonomia nuk e shpjegon gjithçka. Në krye të shumë protestave janë të rinjtë, të shkolluar, që e krahasojnë jetën e tyre me atë të bashkëmoshatarëve në vende të tjera dhe organizohen në rrjetet sociale, jo në degët e partive.
Ata duan shkolla e universitete më të mira, punë, paga të drejta dhe një shtet ku ligji vlen për të gjithë. Partitë tradicionale shpesh mbeten jashtë: përpiqen t'u bashkohen protestave, por besimi nuk fitohet duke u shfaqur në shesh, siç e tregojnë qartë Serbia dhe Shqipëria. Prapa kësaj qëndron një krizë përfaqësimi, sepse njerëzit votojnë, por shumë prej tyre ndiejnë se vendimet që u prekin jetën merren diku tjetër, pa i pyetur, dhe atëherë protesta bëhet rruga tjetër për t'u dëgjuar.
Qeveritë flasin për stabilitet financiar, investime, siguri e konkurrueshmëri, ndërsa njerëzit pyesin se çfarë do të thonë këto për rrogën, pensionin, shkollën e fëmijës, spitalin dhe qiranë. Të dyja palët kanë të drejtë, por problemi lind kur njëra pyetje merr gjithmonë përgjigje dhe tjetra shtyhet për më vonë.
Ndaj këto protesta nuk janë thjesht revoltë kundër një qeverie të caktuar: ato shpërthejnë njësoj ku qeveris e majta, e djathta apo koalicionet e qendrës, sepse përtej fajit të secilës qeveri ka probleme më të thella, ekonomike, demografike dhe institucionale. Serbia ka treguar tashmë sa larg mund të shkojë një protestë, me një lëvizje studentore që, pa u mbështetur te opozita e vjetër, fitoi zgjedhjet dhe shumicën në parlament.
Kjo nuk do të thotë se e njëjta rrugë vlen kudo, por tregon se protesta mund të bëhet diçka më shumë se zemërim: mund të bëhet alternativë. Për Shqipërinë kjo ka peshë të veçantë, sepse për vite me radhë politika është përmbledhur në duelin Rama–Berisha, ndërsa flamingot dhe studentët treguan se ka një pakënaqësi që nuk i përket asnjërit.