Një fabrikë porcelani 182-vjeçare në Gjermani po përgatitet të mbyllet, ndërsa përpiqet të përballojë kostot në rritje të energjisë. Në Poloni, industria e plehrave po i kërkon ministrisë së energjisë të ndërhyjë për të kufizuar ndikimin e rritjes së çmimeve, ndërsa në Spanjë qeveria ka ndarë 12 miliardë euro (13.4 miliardë dollarë) që nga marsi për të ndihmuar familjet të përballojnë faturat në rritje të energjisë përpara zgjedhjeve të 29 nëntorit.
Qeveritë, bizneset dhe qytetarët në të gjithë Evropën po përballen me krizën e dytë të madhe energjetike në më pak se pesë vjet, pasi nuk janë rikuperuar plotësisht nga tronditja energjetike e vitit 2022, e cila pasoi pushtimin rus të Ukrainës.
Industria evropiane doli nga ajo krizë shumë e dobësuar, dhe frika nga izolimet masive dhe deindustrializimi tani është më intensive. Në të njëjtën kohë, me më shumë se gjysmën e evropianëve që pritet të votojnë në 12 muajt e ardhshëm, pasojat politike të krizës mund të jenë po aq të rënda.
Çmimet e gazit natyror janë rritur me pothuajse 200% që nga shkurti, duke kaluar 100 euro për megavat-orë në fund të tetorit, niveli më i lartë në katër vjet. Në stacionet e benzinës, nafta ka arritur çmime rekord, ndërsa kostoja e vajgurit është pothuajse dyfishuar. Çmimet e energjisë elektrike janë gjithashtu në rritje. Në Gjermani, ato tashmë i kanë tejkaluar nivelet mesatare të regjistruara në fillim të dimrit, madje edhe krahasuar me vitin 2022.
Që nga fillimi i luftës në Iran, kostoja e importeve të energjisë në Evropë është rritur me më shumë se 127 miliardë euro, sipas Komisionit Evropian. Kjo po ushtron një barrë mbi qeveritë, shumë prej të cilave tashmë po menaxhojnë nivele të larta të borxhit publik.
Sektorët që pritet të goditen më rëndë përfshijnë ata me nevoja të larta për energji dhe varësi nga transporti, siç janë ndërtimi, industria e plehrave dhe ajo kimike, bujqësia dhe aviacioni. Në të njëjtën kohë, ndërsa familjet përpiqen të paguajnë faturat e tyre dhe të mbushin rezervuarët e makinave, energjia pritet të jetë në qendër të debatit politik përpara zgjedhjeve.
“Pas pesë vitesh të tilla, jemi pak të lodhur duke folur për seriozitetin e problemit, por në të vërtetë është një çështje e madhe”, tha Nikolai Romanovsky, drejtues i lartë i menaxhimit të energjisë në Këshillin Evropian të Industrisë Kimike (CEFIC), organi që përfaqëson konsumatorin më të madh industrial të energjisë në Evropë. “Nuk jam i sigurt nëse përgjigjja që po shohim në nivel evropian pasqyron vërtet seriozitetin e krizës me të cilën po përballemi.”
Parashikohet një dimër më i butë, por rreziqet mbeten
Në një zhvillim pozitiv për konsumatorët e energjisë, modelet e motit parashikojnë një dimër përgjithësisht të butë, nën ndikimin e një fenomeni potencialisht të fortë El Niño. Megjithatë, nuk përjashtohen periudha të forta të ftohta. Kompania private britanike e parashikimit të motit MetDesk thekson se një ndërprerje e hershme e vorbullës polare, brezit të erës në lartësi të madhe që formohet në vjeshtë dhe bllokon ajrin e Arktikut pranë Polit të Veriut, mund të shkaktojë një valë të re të ftohti në Evropën veriore në dhjetor. Në të njëjtën kohë, modelet e motit për pjesën tjetër të dimrit tregojnë një gjasë në rritje të periudhave të ftohta.
Për më tepër, tregjet evropiane të energjisë janë të ndjeshme ndaj valëve të ftohta në Azi, pasi këto mund të intensifikojnë konkurrencën për ngarkesat e gazit natyror të lëngshëm (LNG) dhe t’i rrisin çmimet edhe më shumë.
Qeveritë e BE-së kanë më shumë se trefishuar ndërhyrjet fiskale për të adresuar krizën që nga qershori, me shumën totale të masave që i afrohen 35 miliardë eurove, sipas të dhënave nga grupi i ekspertëve Bruegel të ndara me Bloomberg.
Megjithatë, pjesa më e madhe e mbështetjes duket se nuk është e orientuar mirë dhe në disa raste inkurajon konsumin e lëndëve djegëse fosile, duke e përkeqësuar potencialisht problemin gjatë muajve të dimrit. Spanja përbën një të tretën e shpenzimeve totale. Shifrat nuk përfshijnë ende ndikimin fiskal të kufizimit të çmimit të gazit që Italia planifikon të vendosë vitin e ardhshëm.
Një ndalim i plotë i importeve të gazit natyror të lëngshëm rus hyn në fuqi më 1 janar, duke nxjerrë në pah vështirësitë me të cilat përballet Bashkimi Evropian në përpjekjen e tij për t’u shkëputur nga një treg që dikur ishte furnizuesi i tij më i madh i gazit natyror.
Pavarësisht zgjerimit të burimeve të energjisë së rinovueshme, lufta në Iran dhe bllokada efektive e Ngushticës së Hormuzit, një rrugë kritike për furnizimet globale me energji, kanë nxjerrë në pah edhe një herë cenueshmërinë e BE-së ndaj tregjeve ndërkombëtare të energjisë.
Edhe në rast të një përfundimi të shkurtër të luftës midis SHBA-së dhe Iranit, pas zgjedhjeve të mesit të mandatit në Shtetet e Bashkuara dhe raporteve më optimiste rreth bisedimeve të paqes me Teheranin, rivendosja e rrjedhës së qetë të transportit të energjisë nuk pritet të jetë e menjëhershme
Skenarët e krizës për dimër
Qeveritë dhe institucionet evropiane po punojnë urgjentisht për skenarë për kushtet që mund të mbizotërojnë këtë dimër. Rezervat e gazit natyror janë në nivele historikisht të ulëta, rreth 15 pikë përqindjeje nën mesataren e fundit dhe shumë nën objektivin e BE-së prej 90% mbushjeje.
Një nga skenarët, i përgatitur nga Rrjeti Evropian i Operatorëve të Sistemit të Transmetimit për Gazin, parashikon që Evropa mund ta përfundojë dimrin me objektet e saj të magazinimit vetëm 10% të mbushura nëse temperaturat janë më të ulëta se sa pritej dhe tregjet ndërkombëtare të LNG-së mbeten nën presion.
Për të shmangur një skenar të tillë, kërkesa për energji do të duhej të reduktohej me 15%. Gjermania, ekonomia më e madhe e Evropës, rrezikon të mbarojë rezervat deri në mars.
Nëse ky skenar konfirmohet, nevoja për të rimbushur rezervat verën e ardhshme mund të mbajë presion mbi tregun edhe gjatë vitit të ardhshëm, paralajmëroi javën e kaluar Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë (IEA).
“Është absolutisht e qartë se po hyjmë në një periudhë të rrezikshme”, tha drejtori ekzekutiv i TotalEnergies, Patrick Pouilland, më 29 tetor, duke iu referuar perspektivave për tregun evropian të gazit. “Po jetojmë në një botë krizash.”
Kontratat e gazit natyror për verën e vitit 2027 tashmë po tregtohen me çmime më të larta se ato të dimrit të ardhshëm, duke reflektuar shqetësimet në rritje në lidhje me ekuilibrin e ofertës dhe kërkesës në Evropë dhe duke ndërlikuar më tej përpjekjet për të rimbushur rezervat për vitin e ardhshëm, duke rritur presionin mbi qeveritë kombëtare për të ndërhyrë.
Siguria fizike e infrastrukturës energjetike është gjithashtu një shqetësim, pasi kriza mund ta bëjë Evropën më të ndjeshme ndaj sulmeve hibride gjatë dimrit. Një incident i tillë mund të jetë fillimi i një krize më të gjerë të furnizimit, sipas Anne-Sophie Corbo, një studiuese në Qendrën për Politika Globale të Energjisë në Paris. Një shqetësim i veçantë është furnizimi përmes tubacioneve norvegjeze, të cilat mbulojnë rreth një të tretën e importeve totale të Evropës dhe janë një burim jetësor energjie për familjet dhe industritë.
“Shqetësimi im më i madh është një sulm i mundshëm hibrid rus ndaj infrastrukturës energjetike”, tha ajo. “Gjërat gjithmonë mund të përkeqësohen shumë.”
“Po u lëmë hapësirë populistëve për të fituar zgjedhjet”
Pasojat politike të krizës energjetike tashmë po ndihen dhe mund të jenë më të rënda se ato të krizës së mëparshme. Nga Berlini në Milano e deri në Paris, demonstruesit kanë dalë në rrugë për të protestuar kundër rritjes së kostos së jetesës, në të cilën çmimet e energjisë luajnë një rol kyç.
Në Francë, rritja e çmimeve të energjisë po e përkeqëson më tej krizën politike, fiskale dhe sociale përpara zgjedhjeve presidenciale në prill. Pas pushtimit rus të Ukrainës, qeveria franceze shpenzoi rreth 70 miliardë euro bruto për mbështetje të bizneseve dhe familjeve, si dhe për subvencione të benzinës, sipas Gjykatës Franceze të Auditorëve.
Masat ndihmuan në kufizimin e trazirave sociale, por ato vendosën një barrë të konsiderueshme mbi financat publike dhe zgjeruan deficitin buxhetor, të cilin qeveria ende po përpiqet ta zvogëlojë.
Këtë herë, nën presionin e investitorëve që shesin obligacione qeveritare, qeveria e Emmanuel Macron ka zgjedhur një taktikë të ndryshme, duke e drejtuar ndihmën financiare kryesisht tek ata që kanë më shumë nevojë. Masat fillestare për efektet e konfliktit në Iran kishin të bënin kryesisht me sektorët më të ekspozuar dhe arritën në vetëm 70 milionë euro, megjithëse shpenzimet u rritën më pas.
“Për herë të parë, kur përballet me kriza dhe tronditje të jashtme, shteti po përgjigjet duke ulur shpenzimet në vend që t’i rrisë ato”, tha Ministri i Buxhetit, David Amiel, para Komitetit të Financave të Asamblesë Kombëtare më 4 nëntor. “Ky është një ndryshim themelor, sepse në mjedisin gjeopolitik në të cilin ndodhemi, një krizë pason një tjetër.”
Kjo qasje është jopopullore në Francë dhe u ofron argumente të reja kandidatëve në skajet politike. Liderja e ekstremit të djathtë të Tubimit Kombëtar, Marine Le Pen, e cila kryeson me një diferencë të madhe në sondazhet e opinionit publik për raundin e parë, ka propozuar një ulje drastike të TVSH-së për karburantin dhe format e tjera të energjisë, me një kosto vjetore prej gati 11 miliardë eurosh, sipas partisë së saj. Nga ana e tij, kandidati i së majtës radikale, Jean-Luc Mélenchon, është zotuar të vendosë kufizime mbi çmimet dhe marzhet e fitimit për rafineritë e naftës.
Qeveria i ka hedhur poshtë të dyja propozimet, duke i konsideruar ose shumë të kushtueshme ose duke paraqitur rreziqe për furnizimin. Në vend të kësaj, në një përpjekje për të përmbajtur reagimin negativ, ajo ka liruar naftë nga rezervat strategjike dhe ka njoftuar masa që nuk e rëndojnë drejtpërdrejt buxhetin e shtetit.
Italia është gjithashtu në zemër të krizës, pasi importon rreth tre të katërtat e energjisë që konsumon. Është ndër vendet më të prekura nga bllokada e Ngushticës së Hormuzit. Katari ka zgjatur deri në fund të vitit një gjendje force madhore për furnizimet për Edison SpA, duke e privuar kompaninë italiane të energjisë nga 35 ngarkesa këtë vit. Në të njëjtën kohë, rreth 60% e importeve të naftës në Itali vijnë nga rajoni. Inflacioni në vend u rrit në 5.6% në tetor, kryesisht për shkak të rritjes së çmimeve të energjisë.
Për pesë ditë muajin e kaluar, shoferët e kamionëve që protestonin kundër kostove të larta të karburantit bllokuan rrugët kryesore brenda dhe jashtë Napolit, si dhe zonën përreth portit të Mesinës në Siçili, i cili lidh ishullin me Italinë kontinentale. Confcommercio Sicily, shoqata lokale e biznesit, vlerësoi se ndikimi ekonomik vetëm në Siçili, e cila varet shumë nga transporti rrugor, arriti në rreth 50 milionë euro gjatë pesë ditëve.
Rreth 70 përqind e kamionëve në Evropë janë në flota me më pak se 10 automjete. Këto janë shpesh biznese familjare që po përpiqen të përballojnë rritjen e çmimeve të naftës sepse tashmë kanë marzhe të ngushta fitimi, sipas Patrick Schuster, kreu i aktiviteteve tregtare për transportin rrugor në Kuehne + Nagel International AG. Kostot e karburantit janë rritur me rreth 20 përqind që nga fillimi i luftës në Iran, ndërsa tarifat e transportit të mallrave janë rritur me rreth 15 përqind, duke nxitur presione inflacioniste në të gjithë ekonominë.
“Për një zinxhir furnizimi që ekziston prej 100 vitesh, nuk ka zgjidhje të lehtë që mund ta zbatosh brenda natës”, shtoi ai.
Protestat në Itali përfunduan kur qeveria ndau më shumë se 100 milionë euro në lehtësime tatimore për naftën dhe rreth 70 milionë euro për të mbështetur bujqësinë dhe peshkimin. Megjithatë, ashtu si në vendet e tjera evropiane, ndërhyrje të tilla mbartin rrezikun e rritjes së mëtejshme të borxhit publik tashmë të lartë. Qeveria e kryeministres Giorgia Meloni është në negociata me Komisionin Evropian për të vendosur një kufizim në çmimin e gazit natyror të përdorur në prodhimin e energjisë elektrike, me qëllim uljen e kostos së energjisë elektrike.
Në të njëjtën kohë, mosmarrëveshjet midis shteteve anëtare po intensifikohen. Muajin e kaluar, ndërsa çmimet e gazit u rritën ndjeshëm, Italia akuzoi Gjermaninë se nuk i mbushi mjaftueshëm objektet e saj të magazinimit para dimrit, duke shkaktuar blerje paniku në tregun spot, duke rritur kostot për të gjithë.
Evropa nuk po bën mjaftueshëm për të mbrojtur qytetarët dhe industritë nga rritja e kostove të energjisë, tha zëvendësministri i Energjisë i Polonisë, Wojciech Wrochna, vendi i të cilit po shkon gjithashtu drejt zgjedhjeve vitin e ardhshëm.
Gjithashtu, një e pesta e shpenzimeve të buxhetit të shtetit për vitin aktual fiskal është ndarë për mbrojtje, për shkak të luftës së vazhdueshme në Ukrainë, në kufijtë lindorë të vendit, duke kufizuar ndjeshëm mundësitë për adresimin e krizës energjitike.
Menjëherë pas pushtimit rus të Ukrainës, BE-ja veproi me shpejtësi, duke miratuar një sërë masash legjislative emergjente për të kufizuar ndikimin në tregjet e energjisë dhe konsumatorët. Këtë herë, në të kundërt, Komisioni Evropian është përqendruar në ndërhyrjet që mund të zbatohen në nivel kombëtar, duke e zhvendosur përgjegjësinë te qeveritë e shteteve anëtare.
Vrochna tha se industria e plehrave ka shprehur shqetësime të forta në lidhje me rritjen e çmimeve dhe ndikimin e tyre në kostot e ushqimit dhe sigurinë ushqimore. Kompania kimike norvegjeze Yara International ASA, e cila ka 21 fabrika në Evropë, paralajmëroi në prezantimin e rezultateve financiare muajin e kaluar se nëse çmimet e gazit natyror mbeten të larta, kostot e saj të energjisë do të rriten me 450 milionë dollarë në vit në periudhën tetor-dhjetor. Në të njëjtën kohë, ajo po zgjeron kapacitetin e prodhimit në rajone të tjera të botës, përfshirë Teksasin, për të zvogëluar varësinë e saj nga çmimet evropiane të gazit natyror.
Vrochna deklaroi se: “Situata është shumë më e vështirë dhe serioze sesa ishte vite më parë dhe shtoi: “Po u lëmë hapësirë populistëve për të fituar zgjedhjet.”
“Gozhda e fundit në arkivol” – Rreziku i deindustrializimit të ri
Ndalimi i importeve të LNG-së ruse nga 1 janari do ta detyrojë Evropën të kërkojë burime alternative furnizimi për të mbushur boshllëkun, i cili përbën rreth 15% të furnizimeve totale të BE-së.
Sipas llogaritjeve të Bloomberg, kjo sasi është ekuivalente me një ngarkesë LNG çdo dy ditë. Prandaj, vendet evropiane do të duhet të sigurojnë furnizime shtesë nga tregjet ndërkombëtare, duke paguar çmime më të larta.
Në një takim të zyrtarëve të energjisë të BE-së në fillim të tetorit, shtetet anëtare diskutuan shqetësimet e tyre për furnizimin pas zbatimit të ndalimit, sipas një memorandumi të siguruar nga Bloomberg.
Megjithatë, Komisioneri i Energjisë i BE-së, Dan Jorgensen, këmbënguli së fundmi se afati i 1 janarit nuk do të ndryshohej. “Ndalimi mbetet në fuqi”, tha ai në një konferencë për shtyp muajin e kaluar.
Rënia e importeve të energjisë nga Rusia është kompensuar nga një rritje e furnizimeve nga Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, ky zhvillim është shqetësues për ata që besojnë se Evropa thjesht po e zhvendos varësinë e saj nga një aleat, besueshmëria e të cilit tani është në pikëpyetje.
Më herët këtë vit, presidenti amerikan,Donald Trump kishte kërcënuar të ndalonte eksportet e naftës, duke vënë në rrezik gjysmën e importeve evropiane.
Kërcënimi i ka shtyrë vendet evropiane të angazhohen për të liruar rezervat emergjente, duke kufizuar një pjesë të rritjes së çmimeve. Në të njëjtën kohë, konsumi në Evropë mbetet i ulët, duke treguar se tregu po balancohet pjesërisht për shkak të kërkesës së reduktuar. Rafineritë në të gjithë botën po rrisin prodhimin e karburantit, duke kërkuar të përfitojnë nga marzhet më të larta të fitimit dhe në këtë mënyrë të kanalizojnë vëllime shtesë në treg.
Këta faktorë kanë kontribuar në uljen e disa presioneve në tregun e naftës, por rreziku nuk është eliminuar, pasi kërcënimet për furnizimin nga Lindja e Mesme dhe Rusia mbeten, si dhe mundësia e temperaturave më të ulëta në muajt në vijim.
Një marrëveshje për rihapjen e Ngushticës së Hormuzit shihet si thelbësore për uljen e përshkallëzimit të krizës. Megjithatë, sipas Schuster të Kuehne + Nagel, edhe nëse rikthehet transporti detar përmes Ngushticës, do të duhen deri në gjashtë muaj që ndryshimi i çmimeve të naftës të reflektohet në Evropë.
“Jam shumë i shqetësuar që, kaq kohë pas fillimit të pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës, ne ende po ndryshojmë thjesht burimin e varësisë sonë”, u tha gazetarëve në tetor ministrja suedeze e Energjisë, Emba Busch. “Duke pasur parasysh përfshirjen e SHBA-së rreth Ngushticës së Hormuzit, ky ndryshim ka rezultuar problematik, për të mos thënë më shumë.”
Kombinimi i një reduktimi drastik të kërkesës për energji industriale dhe kushteve të buta të motit i lejoi Evropës të përballonte dimrin 2022-2023, sipas Corbos. Megjithatë, ulja e kërkesës kishte shkaktuar edhe humbje të përhershme në prodhimin industrial, dhe Evropa nuk ka më vend për humbje të mëtejshme.
“Nuk është sikur të ishim në një situatë të jashtëzakonshme pak para luftës në Iran, ku problemet e energjisë ishin zgjidhur dhe ne po gëzonim çmime konkurruese ndërkombëtarisht”, tha Nikos Keramidas, drejtor i përgjithshëm i Çështjeve Evropiane në Metlen Energy & Metals, e cila operon të vetmen strukturë të prodhimit të aluminit të integruar plotësisht vertikalisht në BE në Greqi. “Ne shpresojmë sigurisht që do të merren disa masa për të kufizuar këto ndikime.”
Keramidas bën thirrje për fleksibilitet më të madh në rregullat e ndihmës shtetërore të BE-së, duke paralajmëruar se përndryshe, “nuk mund ta imagjinoj që nuk do të shohim më shumë izolime në Evropë”.
Bashkimi Evropian po kërkon të parandalojë një krizë të re energjetike në të ardhmen duke përshpejtuar zhvillimin e burimeve të energjisë së rinovueshme për të zvogëluar varësinë e tij nga lëndët djegëse fosile të importuara. Parashikimet e tij tregojnë një rënie të ndjeshme të kërkesës për gaz natyror në vitet e ardhshme, ndërsa në të njëjtën kohë përpiqet të përshpejtojë elektrifikimin e sistemit energjetik.
Për më tepër, Sjur Jensen, kreu i blerjeve në kompaninë suedeze të energjisë Vattenfall AB, tha: “Nuk mund t’i ndryshojmë gjërat brenda natës, por besoj se mund të bëjmë më shumë”, duke shtuar: “Besoj se brenda një periudhe prej ndoshta vetëm pesë vjetësh, në thelb mund të heqim qafe pothuajse të gjitha importet e LNG-së.”
Megjithatë, për disa biznese, ndryshimet do të vijnë shumë vonë. Prodhuesi gjerman i porcelanit Kahla Porzellan, në shtetin e Turingisë, ka prodhuar enë darke në stilin barok dhe art deko për gati dy shekuj. Por kostot mujore të karburantit kohët e fundit kanë arritur në 180,000 euro, duke përbërë 70% të kostove të saj operative, tha administratori i falimentimit të kompanisë. Kompania pritet të mbyllet deri në fund të vitit, duke lënë pa punë 100 punëtorë.
“Rritja e fundit e kostove të energjisë ishte e konsiderueshme”, tha administratori i falimentimit Rolf Robach për Bloomberg. “Ishte gozhda e fundit në arkivol.”
