Është 2 shtator i vitit 31 para Krishtit. Jemi në ujërat përballë Aktiumit.
Në ato ujëra po vendoset se kush do ta sundojë botën. Në njërën anë është Oktaviani, në anën tjetër Mark Antoni, gjenerali më i dashur i Romës, njeriu që kontrollon Lindjen, me qindra anije, legjione të tëra nën urdhrat e tij dhe në krah mbretëreshën e Egjiptit, Kleopatrën.
Beteja vazhdon. Anijet përplasen, shigjetat fluturojnë, fati i përballjes është ende i pavendosur. Askush nuk e di se si do të përfundojë. Dhe në një çast ndodh diçka që asnjë strateg ushtarak nuk do të kishte mundur ta parashikonte.
Flota e Kleopatrës ngre velat dhe largohet. Antoni, komandanti suprem, braktis njerëzit e tij në kulmin e betejës, hipën në një anije të shpejtë dhe niset pas saj.
Plutarku, që e rrëfen këtë skenë më shumë se një shekull më vonë, e komenton me një fjali të paharrueshme: “Antoni vërtetoi atë thënien e vjetër me humor, sipas së cilës shpirti i të dashuruarit jeton në trupin e një tjetri.”
Antoni nuk ishte më aty, në anijen e tij komanduese. Jo. Ishte diku tjetër. Ishte në anijen e saj.
Nga betejat e Antikitetit te perandoria e inteligjencës artificiale
Tani le të zhvendosemi më shumë se dy mijë vjet përpara në kohë.
Një burrë ngjitet në skenë. Mban veshur një xhaketë të zezë lëkure, gjithmonë të njëjtën, e cila është shndërruar në një ikonë, njësoj si pulovra e zezë me jakë të lartë e Steve Jobsit. Pas tij, ekrane gjigante. Përballë tij, një auditor që e dëgjon sikur të ishte një profet.
Është njeriu që, gjatë etheve të mëdha të arit të inteligjencës artificiale, u ka shitur lopatat të gjithë kërkuesve të arit. Kompania e tij prodhon çipat mbi të cilët funksionon një pjesë dërrmuese e inteligjencës artificiale të planetit.
Nuk është thjesht një kompani. Është infrastruktura materiale mbi të cilën mbështetet besimi ynë tek e ardhmja.
Ky njeri është Jensen Huang, bashkëthemeluesi dhe drejtori ekzekutiv i NVIDIA-s.
Më 8 nëntor 2026, Huang u dërgoi një email punonjësve të tij, në të cilin thuhet se kishte shkruar një fjali që mund ta kishte shkruar çdokush: “Kam tradhtuar bashkëshorten time.”
Në emailin e pretenduar, Huang shprehej se kishte lënduar bashkëshorten dhe fëmijët dhe se nuk kishte asnjë justifikim për atë që kishte bërë.
Deri këtu do të bëhej fjalë për një histori private, të dhimbshme dhe, fundja, që nuk na përket. Problemi i ngritur nga rrëfimi lidhet me identitetin dhe veprimtarinë e gruas me të cilën pretendohet se kishte ndodhur tradhtia.
Teksti përmend Alice Huang, një shtetase kineze, drejtuese e Megaspeed International, një kompani me seli në Singapor, që merret me qendrat e të dhënave dhe infrastrukturën cloud, si dhe një klient i rëndësishëm i NVIDIA-s. Ai ngre gjithashtu pretendimin, ende të pakonfirmuar, se ajo mund të ishte rekrutuar nga Ministria kineze e Sigurisë së Shtetit.
Sipas të njëjtit rrëfim, agjencitë federale amerikane e monitoronin Megaspeed që prej vitit 2024. Dyshimi ishte se kompania mund të shërbente si kanal për të anashkaluar kufizimet e eksporteve dhe për të dërguar në Kinë çipat më të avancuar të inteligjencës artificiale, të cilët Uashingtoni i konsideron material strategjik për sigurinë kombëtare.
Burimi pretendon gjithashtu se bordi drejtues kishte hapur një hetim, se aksionet e kompanisë kishin humbur afro 6 për qind të vlerës brenda një dite dhe se tri komisione të Dhomës së Përfaqësuesve i kishin kërkuar Huangut të paraqitej më 18 nëntor në një seancë dëgjimore me dyer të mbyllura.
Pavarësisht vërtetësisë së këtyre pretendimeve, historia ngre një çështje shumë më të gjerë: dobësinë njerëzore në zemër të sistemeve më të fuqishme teknologjike.
Hallka më e dobët e sistemit është njeriu
Mendoni se sa e sofistikuar është siguria e një kompanie si NVIDIA.
Serverë të enkriptuar, patenta të mbrojtura, akses i kontrolluar, dërgesa të gjurmuara, avokatë, konsulentë, protokolle mbi protokolle.
E megjithatë, ekziston një komponent i sistemit që asnjë përditësim teknologjik nuk mund ta korrigjojë dhe asnjë mekanizëm sigurie nuk mund ta mbrojë plotësisht: qenien njerëzore që qëndron në krye.
Sa më kompleks, më i centralizuar dhe më i fuqishëm bëhet një sistem, aq më e vogël mund të bëhet pika e tij e thyerjes. Mikroskopike. Njerëzore.
Një zinxhir i tërë global, me vlerë mijëra miliarda dollarë, mund të përfundojë në varësi të zgjedhjeve private të një individi të vetëm, gjatë një mbrëmjeje të vetme.
Dikur qeshnim me pikën e dobët të Yllit të Vdekjes në Star Wars. Por këtu jemi në një tjetër nivel.
Faktori njerëzor është çarja më e paparashikueshme e të gjithë sistemit dhe, njëkohësisht, më e vjetra e më e parashikueshmja.
Teknika e shfrytëzimit të kësaj dobësie nuk ka asgjë teknologjike. Është kurthi që prej mijëvjeçarësh ka zënë në grackë shpirtin njerëzor. Spiunët e Luftës së Ftohtë e quanin honey trap: kurthi i joshjes.
Mjetet kanë ndryshuar, nga vulat prej dylli te serverët e enkriptuar. Por leva që vë gjithçka në lëvizje ka mbetur e njëjtë.
Thembra e Akilit: aty ku dashuria na bën të goditshëm
Ekziston një hollësi në mitin e Akilit që është jashtëzakonisht domethënëse.
Kur e ëma, Tetida, e zhyti në ujërat e lumit Stiks për ta bërë të paprekshëm, e mbajti nga thembra. Pikërisht ajo pjesë, të cilën uji nuk e preku, mbeti dobësia e tij vdekjeprurëse.
Por le ta interpretojmë këtë histori.
Pika e cenueshme e heroit të pamposhtur nuk është një pikë dosido. Është pikërisht vendi ku ai është prekur me dashuri, ku dashuria e nënës e mbronte dhe e mbante.
Brishtësia jonë nuk fshihet në ndonjë skaj të largët të qenies sonë. Ajo ndodhet në pikën e kontaktit më intim, aty ku gjendet nevoja jonë më e thellë.
Pastaj është edhe ajo që grekët e lashtë e quanin hybris: arroganca e tepruar, krenaria që e shtyn njeriun të harrojë kufijtë e vet.
Kur ndodhesh në majën e botës, kur krerët e shteteve presin në radhë për të siguruar produktet e tua, fillon të besosh se sundimi mbi gjërat e jashtme është i barabartë me sundimin mbi gjithçka: mbi tregun, teknologjinë, realitetin dhe, për rrjedhojë, edhe mbi veten.
Por pikërisht aty njeriu i fuqishëm bëhet i parashikueshëm dhe, për pasojë, i cenueshëm.
Sepse në shkeljen e rregullave ai kërkon konfirmimin e jashtëzakonshmërisë së tij. Dhe ai që e studion nga larg e di saktësisht se ku duhet “t’i ngrejë pusi”.
Seneka dhe anatomia e rënies njerëzore
Por si ndodh saktësisht rënia? Jo në përgjithësi, por në hollësi, brenda mendjes sonë.
Çfarë ndodh në të vërtetë?
Seneka ia ka bërë vetes këtë pyetje me një saktësi kirurgjikale në librin e dytë të veprës De ira (Mbi zemërimin). Ai flet për zemërimin, por mekanizmi që përshkruan vlen për të gjitha pasionet, përfshirë dëshirën. Seneka e ndan këtë proces në tri lëvizje.
Lëvizja e parë është e pavullnetshme. Një tronditje, një turbullim, një tërheqje e papritur, diçka që të ndodh pa e vendosur ti.
Seneka thotë se këtë e përjeton edhe njeriu i urtë dhe se këtu nuk ka asnjë faj.
Është trupi që reagon përpara se mendja të ketë kohë të mendojë. Të gjithë e dimë si funksionon. Sheh një person dhe ndien tërheqje ndaj tij. Nuk je ti që e vendos këtë.
Asnjë filozof nuk do të të kërkojë të mos e përjetosh atë ndjesi. Nuk mund ta pengosh lindjen e saj.
Por lëvizja e dytë është vendimtarja, ajo themelorja.
Është çasti kur mendja i jep miratimin e saj një gjykimi. Nuk mendon thjesht: e dua. Fillon t’i tregosh vetes një histori. E meritoj. Askush nuk do ta marrë vesh. Unë mund t’ia lejoj vetes. Fundja, vetëm një herë, çfarë të keqeje ka?
Ky nuk është instinkt. Është një arsyetim. Ndoshta jashtëzakonisht i shpejtë, por gjithsesi një arsyetim. Dhe aty je ti që vendos.
Pastaj vjen lëvizja e tretë.
Është çasti kur pasioni nuk kërkon më leje dhe gjithçka shpërthen. Ai ka marrë komandën, e tërheq arsyen zvarrë dhe çdo argument mbërrin tepër vonë. Pendesa do të vijë shumë më pas.
Për Senekën, e gjithë puna filozofike zhvillohet në hapësirën ndërmjet lëvizjes së parë dhe së dytës, në atë fraksion kohe ndërmjet ngacmimit dhe miratimit.
Dhe është magjepsëse të vëresh se pikërisht në këtë hapësirë vepron edhe ai që organizon një kurth joshjeje.
Nuk ka nevojë ta krijojë dëshirën. Ajo ekziston tashmë. Duhet vetëm ta bëjë miratimin të duket i arsyeshëm. Duhet të të ofrojë historinë e duhur që ti t’ia tregosh vetes.
Të dish se po gabon dhe të gabosh gjithsesi
Dikush mund të pyesë: si është e mundur që një njeri inteligjent të mos e kuptojë rrezikun? Sigurisht që e kupton. Të gjithë e dinë. Kushdo që zë një pozicion të tillë e di se është një objektiv i mundshëm.
Seneka, që përveçse filozof ishte edhe dramaturg, e vë në skenë pikërisht këtë problem në tragjedinë Fedra.
Fedra është e dashuruar me Hipolitin, djalin e bashkëshortit të saj. Një pasion që ajo e di se është shkatërrimtar, një katastrofë e paralajmëruar. Mëndesha përpiqet ta bindë të arsyetojë, ia shpjegon gjithçka. Por Fedra i përgjigjet: Quae memoras scio vera esse, nutrix; sed furor cogit sequi peiora. “E di se ajo që thua është e vërtetë, mëndeshë, por marrëzia më detyron të ndjek më të keqen.” Marrëzia më detyron të ndjek më të keqen! Çfarë fjalie e jashtëzakonshme!
Fedra nuk është e paditur. Ajo e di. Dhe megjithatë, e bën. Shpesh njeriu nuk bie sepse nuk e dinte se po gabonte. Bie edhe pse e dinte.
Në një nga letrat drejtuar Lucilit, Seneka na heq edhe justifikimin e fundit: Nolle in causa est, non posse praetenditur. “Shkaku është mungesa e vullnetit; pamundësia është vetëm preteksti.” Kur i thua vetes se nuk mund të veproje ndryshe, po i tregon vetes një histori.
Njerëzit që sundojnë botën, por u binden dëshirave të tyre
Le të bëjmë një eksperiment mendor.
Përfytyroni Senekën duke shëtitur sot në Santa Clara, në selinë qendrore të NVIDIA-s. I tregojmë qendrat e të dhënave, superkompjuterët, grafikët e kapitalizimit në bursë.
Nuk besoj se do të mbetej veçanërisht i impresionuar. Seneka kishte parë shumë pushtet. Kishte qenë edukatori dhe më pas këshilltari i Neronit, njeriut më të fuqishëm të botës antike.
Ai do t’i vështronte zotërinjtë e Silicon Valley-t dhe do të shihte diçka që ne e kemi të vështirë ta dallojmë: Njerëz që sundojnë botën, por u binden dëshirave të tyre.
Në letrën e 47-të drejtuar Lucilit, Seneka flet për skllevërit. Është një letër revolucionare për kohën e vet, sepse kërkon që ata të trajtohen si qenie njerëzore.
Por në një çast, ai e përmbys perspektivën dhe e drejton vështrimin nga zotërinjtë.
“Është skllav, por ndoshta e ka shpirtin të lirë. Është skllav. A do ta dëmtojë kjo? Më trego dikë që nuk është i tillë. Njëri është skllav i epshit, tjetri i lakmisë, një tjetër i ambicies. Të gjithë janë skllevër të shpresës, të gjithë të frikës.”
Pak më tej, ai e përmbyll mendimin me një sentencë: Nulla servitus turpior est quam voluntaria. “Asnjë skllavëri nuk është më e turpshme se ajo e vullnetshmja.”
Por duhet të kemi kujdes të mos e interpretojmë këtë dëshirë në një kuptim tepër të ngushtë.
Nuk bëhet fjalë vetëm për seksin. Bëhet fjalë për nevojën për të qenë i dëshiruar përtej pozitës që mban. Për kërkimin e dehjes kur gjithçka tjetër është shndërruar në rutinë.
Edhe pushteti, në fund të fundit, bëhet rutinë. Bëhet monotoni.
Lind nevoja për t’i dëshmuar vazhdimisht vetes se je përjashtim nga rregullat. Se ato vlejnë për të tjerët, por jo për ty. Dhe kjo lloj urie, sa më lart të ngjitesh, aq më shumë rritet.
Pushteti nuk të mbron, të ekspozon
Në letrën e 37-të, Seneka e përmbys marrëdhënien ndërmjet pushtetit dhe vetëqeverisjes me një formulim të përsosur:
“Nëse dëshiron t’ia nënshtrosh vetes gjithçka, nënshtroja veten arsyes. Do të sundosh shumë njerëz, nëse arsyeja do të sundojë mbi ty.”
Ne priremi të mendojmë se pushteti është një parzmore. Se sa më lart të ngjitesh, aq më i mbrojtur je. Seneka sugjeron pikërisht të kundërtën. Pushteti nuk të mbron. Të ekspozon.
Ai shumëfishon mundësitë për të rënë, tundimet, numrin e njerëzve që kanë interes të të rrëzojnë dhe përmasat e vetë rrëzimit.
Sa më i pasur të jesh, aq më joshës bëhesh për mashtruesit. Sa më i bukur të jesh, aq më shumë mundësi ka që dikush ta shfrytëzojë këtë. Sa më i famshëm të jesh, aq më i ekspozuar je ndaj shantazhit.
Mendoni pak për përmasat e gjërave. Një tradhti bashkëshortore, në jetën e një njeriu të zakonshëm, plagos një familje. Dhe kjo, në vetvete, është një dhimbje e jashtëzakonshme.
Por në rastin e drejtuesit të një kompanie strategjike, një cenueshmëri personale mund të vërë në lëvizje komisione të Kongresit, shërbimet e inteligjencës së dy superfuqive dhe të tronditë vlerën në bursë të një industrie të tërë.
Dëshira njerëzore është e njëjtë. Ndryshon vetëm gjatësia e levës dhe përmasa e dallgëve që ajo ngre.
Edhe filozofi mund të bjerë
Por këtu duhet të ndalemi, sepse rrezikojmë të biem në kurthin më të rehatshëm nga të gjithë: të bëjmë moral nga lartësia e një epërsie të supozuar. Do të ishte shumë e lehtë, apo jo? Njeriu i fuqishëm që bie dhe filozofi që e drejton gishtin nga ai. Vetëm se ekziston një problem. Vetë Seneka u akuzua gjatë gjithë jetës së tij se ishte hipokrit. Dhe jo krejtësisht pa arsye.
Predikonte përkorjen, ndërkohë që ishte një nga njerëzit më të pasur të Romës. Shkruante letra për shkëputjen nga të mirat materiale, ndërsa zotëronte vila, toka dhe kapitale që i jepte hua me interes.
Fliste për lirinë e brendshme, ndërsa ishte këshilltar i një tirani. Bashkëkohësit e tij ia përplasnin këto kontradikta në fytyrë. Dhe ai, në veprën De vita beata (Mbi jetën e lumtur), përgjigjet me një çiltërsi që edhe sot të çarmatos: “Nuk jam njeri i urtë dhe, për t’i dhënë ushqim dashakeqësisë sate, as nuk do të bëhem i tillë.”
Çfarë do të thotë kjo?
Nuk bëhet fjalë për një justifikim dinak.
Do të thotë se, për Senekën, filozofia nuk është gjendja e atij që tashmë ka fituar. Nuk është një medalje që mund ta varësh në kraharor. Është ushtrimi i përditshëm i atij që e di se mund të bjerë çdo ditë.
Filozofia nuk të kërkon të jesh i përsosur. Të kërkon të dish se ku je i brishtë, të jesh vigjilent, të qëndrosh zgjuar për të dalluar arsyet që mund të të çojnë drejt rënies.
Dhe kjo e ndryshon tërësisht mënyrën se si duhet t’i shohim historitë e njerëzve të fuqishëm që gabojnë.
Nuk janë historitë e njerëzve më të këqij se ne. Janë historitë e njerëzve njësoj si ne, të cilët ndodhen në ato pika të botës ku një gabim kushton shumë më tepër.
Prandaj, pyetja e vërtetë nuk ka të bëjë me ta. Ka të bëjë me secilin prej nesh. Cila është thembra jonë e Akilit? Dhe çfarë do të ndodhte nëse dikush do të paguhej për ta zbuluar?
Teknologji prej perëndish, dëshira prej njerëzish primitivë
Silicon Valley na shet çdo ditë një rrëfim madhështor.
Do të kolonizojmë Marsin. Do të mposhtim plakjen. Do ta ngarkojmë vetëdijen tonë në cloud. Do të ndërtojmë një inteligjencë artificiale të përgjithshme që do të zgjidhë problemet që ne as nuk dimë t’i zgjidhim.
E megjithatë, si mund të mendojmë të pushtojmë yjet dhe të fitojmë pavdekësinë, kur mposhtemi me një rregullsi pothuajse komike nga dëshirat tona më elementare?
Në romanin Solaris të Stanisław Lemit gjendet një nga fjalitë më të bukura të letërsisë së shekullit XX: “Njeriu ishte nisur drejt botëve dhe qytetërimeve të tjera, pa i njohur deri në fund skutat e veta të fshehta, rrugicat pa krye, humnerat dhe dyert e veta të zeza e të kyçura.”
Çfarë romani i jashtëzakonshëm! Sa aktualitet dhe sa e vërtetë ka në këto fjalë!
Ja ku jemi, të projektuar drejt një të ardhmeje që na ngushëllon për faktin se vazhdojmë të jemi të njëjtat qenie, të sunduara nga dëshirat tona primitive. Biologu Edward O. Wilson e ka përmbledhur gjendjen tonë në një fjali: “Kemi emocione të Paleolitit, institucione mesjetare dhe teknologji prej perëndish.”
E rrisim fuqinë llogaritëse në mënyrë eksponenciale dhe harrojmë se në komandën e makinës qëndron gjithmonë e njëjta qenie: e mbushur me dëshira, e pasigurt, e uritur për miratim.
Pajisjet teknologjike kanë ndryshuar, por programi ynë biologjik vazhdon të funksionojë me kodin e epokës së bronzit.
Në Mars do të marrim me vete edhe dobësitë tona
Në letrën e 28-të, Lucili i ankohet Senekës. Udhëton, ndërron qytete, ndryshon peizazhe, njeh njerëz të rinj, por shqetësimi i tij i brendshëm nuk largohet.
Seneka i kujton një thënie të Sokratit: “Përse habitesh që udhëtimet nuk të bëjnë mirë, kur kudo merr me vete vetveten?” Dhe menjëherë më pas vjen një formulim lapidar: Animum debes mutare, non caelum. “Duhet të ndryshosh shpirtin, jo qiellin.”
Ja pra, edhe në Mars do të marrim me vete vetveten. Të njëjtën uri, të njëjtat kotësi, të njëjtat dëshira të ethshme, të njëjtat dobësi.
Dhe duhet theksuar se Seneka nuk ishte aspak armik i përparimit.
Në veprën Naturales quaestiones (Çështje të natyrës), ai studion kometat, tërmetet dhe rrufetë. Shkruan se do të vijë një ditë kur pasardhësit tanë do të habiten se si ne nuk i dinim disa gjëra kaq të qarta.
Por pikërisht aty, në parathënien e librit të tretë, ai pyet veten se çfarë ka vërtet rëndësi në veprimtarinë njerëzore.
Dhe përgjigjet se nuk është mbushja e deteve me flota, as vendosja e flamujve në skajet e botës, por përqafimi i gjithësisë me mendje dhe nënshtrimi i veseve tona. Një fitore më e madhe se kjo nuk ekziston.
Dhe shton: “Të panumërt janë ata që kanë pasur nën sundim popuj e qytete. Fare të paktë janë ata që kanë pasur nën sundim vetveten.”
E ardhmja e njerëzimit mbështetet mbi brishtësinë njerëzore
Prej kohësh diskutohet mundësia që besimi i jashtëzakonshëm i investitorëve tek inteligjenca artificiale të lëkundet dhe që e ashtuquajtura flluskë teknologjike të shpërthejë.
Askush nuk mund ta dijë me siguri se kur dhe nëse do të ndodhë. Por vetë mundësia që një dobësi njerëzore të shkaktojë një tronditje të tillë na tregon diçka të rëndësishme.
E ardhmja që po financojmë me shifra astronomike mbështetet, në fund të fundit, mbi trupa njerëzorë, me dëshira njerëzore.
Puna me vetveten nuk është një stoli intelektuale për njerëzit e letrave. Është një çështje që lidhet me qëndrueshmërinë e vetë sistemit.
Dhe ekziston një mendim që shqetëson më shumë se të gjithë të tjerët. Le të supozojmë se një ditë do të arrijmë vërtet ta mposhtim vdekjen. Një qenie e pavdekshme, që nuk arrin t’i sundojë dëshirat e veta, nuk do të ishte një perëndi.
Do të ishte Mark Antoni që ndjek anijen e Kleopatrës. Një majmun që ndjek një tjetër nëpër det, duke menduar se mund të sundojë botën, ndërkohë që nuk sundon dot as vetveten. Për gjithë përjetësinë.
Ndoshta edhe ferri do të ishte një vend më i dëshirueshëm se kaq.
Mbretëria që askush nuk mund të na e marrë
Tani le të kthehemi te vetja. Secili prej nesh ka një NVIDIA të vogël. Diçka që e ndërton me mund, ditë pas dite. Një projekt, një karrierë, një ekuilibër familjar, një reputacion, një marrëdhënie për të cilën kujdeset veçanërisht.
Dhe secili prej nesh ka edhe një spiun.
Nuk është e nevojshme që ai të punojë për ndonjë shërbim sekret. Mund të jetë një zakon, një kotësi që nuk e kemi vënë kurrë në pikëpyetje, një dëshirë së cilës i japim miratimin gjithmonë në të njëjtën pikë, me të njëjtën histori që ia tregojmë vetes.
Mark Antoni nuk humbi në Aktium sepse i mungonin anijet apo ushtarët. Kishte më shumë se ç’i duheshin. Ai humbi në një çast të vetëm, kur ktheu timonin. Dhe gjithçka që kishte ndërtuar deri atëherë, që nga ai çast, nisi të shkërmoqej.
Në korin e tragjedisë së tij Tiesti, Seneka ka shkruar atë që, për mua, mbetet përkufizimi më i bukur i pushtetit: “Mbret është ai që nuk i druhet asgjëje. Mbret është ai që nuk dëshiron asgjë.”
Këtë mbretëri, secili ia jep vetes. Është e vetmja mbretëri që askush nuk mund të na e dhurojë dhe askush nuk mund të na e marrë.
Asnjë bursë, asnjë bord drejtues, asnjë inteligjencë artificiale nuk do të mund ta pushtojë atë në vendin tonë. Dhe ndoshta, përpara se të ëndërrojmë të bëhemi postnjerëzorë, duhet të mësojmë mjeshtërinë jashtëzakonisht të vështirë të të qenit njerëz. / Daily Cogito