Takimi i Donald Trumpit me Xi Jinpingun dhe Vladimir Putinin në Shenzhen nuk e krijoi vetë krizën e Perëndimit. Ai e bëri më të dukshme një krizë që po thellohet prej kohësh: hendekun mes fuqisë së Shteteve të Bashkuara dhe besimit të aleatëve të saj te mënyra si Uashingtoni e përdor atë fuqi.
Më 19 nëntor, Trump u takua veçmas me Xi-në dhe Putinin, pastaj mori pjesë në takimin e parë trepalësh mes tyre. E quajti Putinin “mik” dhe tha se të tre po “bënin histori”. Deklarata e publikuar pas bisedimeve përmendi reformën e Kombeve të Bashkuara, furnizimin me naftë dhe uljen e rreziqeve bërthamore. Nuk përmendi luftën në Ukrainë apo atë në Iran, ndonëse Trump kishte thënë se do të diskutoheshin. Nuk u shpall as marrëveshje konkrete për kontrollin e armëve bërthamore. Takimi pati peshë të madhe simbolike, por rezultatet e njohura deri tani janë të kufizuara.
Krahasimi me Jaltën është i dobishëm, për sa kohë nuk merret si ekuivalencë historike. Në shkurt të vitit 1945, në Jaltë u takuan Roosevelt, Churchill dhe Stalin: dy liderë të fuqive perëndimore dhe një udhëheqës sovjetik. Franca nuk mori pjesë në konferencë, ndonëse më pas u bë fuqi pushtuese në Gjermani dhe anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit. Jalta ishte negociatë mes aleatëve të luftës, por edhe mes fuqive me interesa të ndryshme, në kushte të pabarabarta ushtarake. Vendimet për Evropën Lindore treguan se si kompromiset e fuqive të mëdha mund të përcaktojnë fatin e popujve që nuk janë vetë në tryezë.
Sot ngjashmëria shqetësuese nuk është se historia po përsëritet. Është pyetja që të dyja ngjarjet ngrenë: kush ka të drejtë të vendosë për sigurinë e vendeve të tjera? Në Shenzhen, Ukraina dhe aleatët evropianë nuk ishin pjesë e takimit ku u diskutuan, sipas Trumpit, edhe mënyrat për t’i dhënë fund luftës në Ukrainë. Një bisedë mes fuqive të mëdha mund të ndihmojë në uljen e rrezikut, por nuk mund të zëvendësojë pjesëmarrjen e vendit të pushtuar dhe të vendeve, siguria e të cilave ndikohet drejtpërdrejt nga rezultati.
Kjo nuk do të thotë se Evropa është përjashtuar nga çdo përpjekje diplomatike. Më 10 nëntor, Bashkimi Evropian, Franca, Gjermania, Italia, Britania, Ukraina, SHBA-ja dhe NATO-ja u takuan në Abu Dhabi për të diskutuar kushtet e një paqeje të qëndrueshme. Deklarata e tyre nënvizoi sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës, nevojën për garanci të besueshme sigurie dhe rolin qendror të NATO-s. Më 19 nëntor, liderë evropianë dhe ukrainas u mblodhën në Berlin me të dërguarit amerikanë për të diskutuar garancitë e sigurisë dhe negociatat e ardhshme. Këto takime tregojnë se konsultimi transatlantik vazhdon. Por ato nuk e zhdukin dallimin mes konsultimit pas një takimi dhe pjesëmarrjes në tryezën ku takohen liderët që përcaktojnë agjendën.
Për Ukrainën, ky dallim është vendimtar. Rusia e nisi pushtimin e plotë në vitin 2022 dhe vazhdon luftën. Çdo marrëveshje për territorin, armëpushimin dhe garancitë e sigurisë do të ndikojë drejtpërdrejt në të ardhmen e Ukrainës dhe në rendin e sigurisë evropiane. Nëse Kievi lihet jashtë vendimeve që e prekin, një marrëveshje mund të prodhojë paqe të përkohshme, por jo paqe të qëndrueshme. Po kështu, nëse vendet evropiane nuk marrin pjesë në përcaktimin e garancive që pritet të zbatojnë ose financojnë, marrëveshja rrezikon të mos ketë mbështetjen e nevojshme për t’u mbajtur.
Shqetësimi për fjalën “mik” që Trump përdori për Putinin nuk lidhet vetëm me mirësjelljen diplomatike. Udhëheqësit mund dhe duhet të bisedojnë me kundërshtarët. Por fjalët kanë peshë kur vijnë nga presidenti i vendit që udhëheq NATO-n dhe mbështet Ukrainën. Pa një mesazh po aq të qartë për sovranitetin ukrainas dhe kushtet e një paqeje të drejtë, afrimiteti personal mund të interpretohet si dobësim i presionit ndaj Moskës. Për Putinin, vetë takimi dhe imazhi i barazisë me presidentin amerikan janë përfitim diplomatik, pavarësisht nëse prej tij del marrëveshje konkrete.
Xi Jinping, ndërkohë, nuk është ndërmjetës neutral. Kina ka mbështetur ekonomikisht Rusinë pas vendosjes së sanksioneve perëndimore dhe ka interes që të ruajë marrëdhënien me Moskën. Pekini mund të ndihmojë në uljen e tensioneve, por kjo nuk e bën automatikisht partner të paanshëm në negociata. Për Kinën, takimi në Shenzhen ishte gjithashtu mundësi për të paraqitur vendin si qendër të diplomacisë globale dhe për të treguar se Uashingtoni është i gatshëm të negociojë në një skenë të organizuar nga Pekini.
Për Shtetet e Bashkuara, diplomacia e drejtpërdrejtë mund të jetë mjet i dobishëm. Një marrëveshje për armët bërthamore ose për ndalimin e luftimeve do të kishte vlerë të madhe. Por diplomacia personale nuk mund të zëvendësojë përgatitjen, koordinimin dhe besimin mes aleatëve. Nëse Uashingtoni ndryshon qëndrime pa i informuar partnerët ose negocion çështje evropiane pa Evropën, aleatët do të kenë më pak arsye të besojnë se interesat e tyre do të merren parasysh në marrëveshjen përfundimtare.
Këtu qëndron rëndësia e aleatëve evropianë. Britania, Franca, Gjermania, Italia, Polonia, vendet nordike, BE-ja dhe NATO-ja nuk janë vetëm mbështetës politikë të SHBA-së. Ato kanë interesa të drejtpërdrejta në sigurinë e kontinentit dhe mund të kontribuojnë me ndihmë ushtarake, financim, sanksione dhe garanci për Ukrainën. Por Evropa nuk është një fuqi e vetme: vendet e saj shpesh ndryshojnë në vlerësimin e rrezikut, në gatishmërinë për të marrë kosto dhe në mënyrën si e shohin Rusinë. Për më tepër, mbrojtja evropiane vazhdon të mbështetet te kapacitete amerikane që nuk mund të zëvendësohen brenda natës.
Evropa po përpiqet ta zvogëlojë këtë varësi. Aleatët e NATO-s janë zotuar të rrisin investimet në mbrojtje, ndërsa shpenzimet e aleatëve evropianë dhe Kanadasë u rritën ndjeshëm gjatë vitit 2025. Kjo është përgjigje ndaj kërcënimit rus dhe ndaj presionit amerikan për ndarje më të drejtë të barrës. Megjithatë, rritja e shpenzimeve nuk krijon menjëherë ushtri më të bashkërenduara, industri më të fuqishme apo një strategji të përbashkët. Evropa mund të marrë më shumë përgjegjësi, por për momentin nuk mund ta zëvendësojë plotësisht rolin e SHBA-së.
Kriza e besimit rëndohet kur aleanca e sigurisë ndërthuret me konfliktet tregtare. Në janar të vitit 2026, Trump kërcënoi me tarifa ndaj tetë vendeve evropiane lidhur me kundërshtimin e tyre ndaj synimit të tij për të marrë Grenlandën. Kërcënimet u tërhoqën, por episodi tregoi se marrëdhëniet mes aleatëve mund të kalojnë shpejt nga bashkëpunimi te presioni ekonomik. Ndërkohë, edhe marrëdhënia me Kinën mbetet konkurruese: armëpushimi tregtar ka afat, ndërsa mosmarrëveshjet për teknologjinë, mineralet kritike dhe tregtinë nuk janë zgjidhur. Gjuha miqësore e një samiti nuk i zhduk interesat e kundërta.
Prandaj, problemi nuk është që Trump takohet me Putinin dhe Xi-në. Problemi është nëse kjo diplomaci zhvillohet pa objektiva të qarta, pa koordinim të mjaftueshëm me aleatët dhe pa përfshirë vendet që do të mbajnë pasojat e marrëveshjeve. Nëse aleatët ndihen të përjashtuar, ata mund të fillojnë të ndërtojnë politika të pavarura dhe të mos mbështeten më te garancitë amerikane me të njëjtën siguri. Kjo nuk do të thotë se Perëndimi shpërbëhet menjëherë, por se kundërshtarët e tij fitojnë hapësirë sa herë që dallimet brenda aleancës kthehen në mosbesim.
SHBA-ja, pra, nuk është vetëm në kuptimin ushtarak apo institucional. NATO-ja vazhdon të ekzistojë, aleatët evropianë po rrisin kapacitetet dhe po zhvillojnë përpjekje të përbashkëta për Ukrainën. Por Uashingtoni mund të izolohet politikisht nëse i trajton partnerët si kundërshtarë tregtarë dhe u kërkon besnikëri pa konsultim të barabartë. Aleatët evropianë, nga ana e tyre, duhet të ruajnë unitetin, të rrisin aftësinë për të mbrojtur veten dhe të kërkojnë pjesëmarrje të drejtpërdrejtë në negociatat që përcaktojnë sigurinë e kontinentit.
Takimi i Shenzhenit nuk dëshmon se është vendosur një rend i ri botëror. Ai tregon se diplomacia e Trumpit po i jep përparësi marrëdhënieve të drejtpërdrejta mes liderëve dhe se aleanca perëndimore po vihet në provë. Testi nuk është fotografia e përbashkët me Putinin dhe Xi-në, por ajo që vjen më pas: nëse Ukraina merr pjesë në vendimet për të ardhmen e saj, nëse Evropa përfshihet realisht në garantimin e sigurisë së vet dhe nëse një marrëveshje kufizon agresionin në vend që ta shpërblejë. Pa këto kushte, diplomacia mund të prodhojë një takim historik, por jo një paqe të qëndrueshme.







Komente
Komento