Misteri i vetëdijes tonë: Ne besojmë se e njohim njeriun që jeton brenda nesh. I njohim mendimet, dëshirat dhe frikërat tona. Por çfarë ndodh nëse ajo që e quajmë “unë”, nuk është një qendër e pandryshueshme kontrolli, por një përvojë që truri ynë e ndërton vazhdimisht?
Mbyllni sytë për një çast dhe përpiquni të mos mendoni asgjë.
Me shumë gjasë, brenda pak sekondash do të shfaqet një mendim. Ndoshta diçka që duhet të bëni më vonë. Ndoshta një kujtim i largët, një shqetësim apo një fragment bisede që mendonit se e kishit harruar.
Por kush e solli atë mendim? Ju nuk e zgjodhët me vetëdije. Nuk vendosët që ai të shfaqej. Megjithatë, sapo u shfaq, e njohët si mendimin tuaj.
Këtu fillon një nga misteret më të mëdha të ekzistencës njerëzore: nëse nuk i kontrollojmë gjithmonë mendimet që na lindin, në ç’kuptim jemi zotër të mendjes sonë?
Për mijëra vjet, filozofët e kanë kërkuar përgjigjen në shpirt, në arsyen njerëzore dhe në marrëdhënien mes trupit dhe mendjes. Sot, neuroshkenca ka shtuar një dimension të ri, duke treguar se përvoja jonë e vetvetes është e lidhur ngushtë me aktivitetin e trurit.
Por sa më shumë mësojmë për trurin, aq më e vështirë bëhet një pyetje në dukje fare e thjeshtë: përse ekziston dikush që e përjeton gjithë këtë aktivitet nga brenda?
Misteri i vetëdijes: Kush është “unë” që mendon?
Në shekullin XVII, René Descartes e vendosi mendimin në qendër të sigurisë njerëzore. Edhe sikur gjithçka përreth tij të ishte një mashtrim, fakti që ai dyshonte dhe mendonte dukej se dëshmonte ekzistencën e tij.
Prej këtej lindi formula e famshme: “Mendoj, pra jam”.
Por ekziston një ndryshim i rëndësishëm mes faktit që mendimi ekziston dhe supozimit se pas çdo mendimi qëndron një qenie e pandryshueshme, e cila e kontrollon atë.
Filozofi skocez David Hume, në shekullin XVIII, arriti në një përfundim tjetër. Kur përpiqej të vëzhgonte vetveten, ai gjente gjithmonë një përjetim të caktuar: një ndjesi, një emocion, një kujtim apo një mendim. Por nuk arrinte të gjente një “unë” të veçuar nga të gjitha këto përvoja.
Për Hume-in, ajo që quajmë vetvete mund të kuptohet si një rrjedhë përjetimesh të lidhura me njëra-tjetrën, dhe jo domosdoshmërisht si një substancë e pandryshueshme. Kjo ide, dikur kryesisht filozofike, tingëllon sot çuditërisht moderne.
Sepse edhe studimi i trurit sugjeron se shumë prej proceseve që na japin ndjesinë e identitetit nuk burojnë nga një qendër e vetme kontrolli. Kujtesa, perceptimi, vëmendja, emocionet dhe vendimmarrja varen nga sisteme nervore që ndërveprojnë vazhdimisht.
Nuk kemi zbuluar në tru një dhomë komande ku qëndron një “unë” i vogël, që vëzhgon gjithçka dhe jep urdhra.
Megjithatë, kjo s’do të thotë se vetvetja nuk ekziston. Mund të nënkuptojë thjesht se ekzistenca e saj është më e ndërlikuar nga sa e përfytyrojmë.
A mund të jetë vetëdija një iluzion?
Filozofi Daniel Dennett dhe mendimtarë të tjerë kanë kundërshtuar idenë se vetëdija përmban një lloj thelbi misterioz, të paarritshëm për shpjegimin shkencor.
Një version më i drejtpërdrejtë i kësaj qasjeje njihet si iluzionizëm. Sipas filozofit Keith Frankish, ne mund të gabojmë në mënyrën se si e interpretojmë natyrën e përvojës sonë të brendshme.
Kur filozofët iluzionistë flasin për vetëdijen si iluzion, ata nuk thonë domosdoshmërisht se dhimbja, dashuria apo frika nuk kanë asnjë realitet. Argumenti i tyre është më specifik: ne mund t’u atribuojmë përvojave tona veti të veçanta, të cilat ato në të vërtetë nuk i kanë.
Mendoni për një iluzion optik. Një figurë mund të duket sikur lëviz, edhe pse është krejtësisht e palëvizshme. Përvoja e lëvizjes është reale si përjetim, por interpretimi ynë i asaj që ndodh jashtë nesh është i gabuar.
Sipas iluzionistëve, diçka e ngjashme mund të ndodhë edhe kur shqyrtojmë botën tonë të brendshme. Megjithatë, shumë filozofë e kundërshtojnë këtë ide.
Massimo Pigliucci, në një ese për revistën “Aeon”, argumenton se vetëdija nuk ka pse të jetë as një mister i mbinatyrshëm, as një iluzion që duhet eliminuar nga përshkrimi shkencor i botës. Mund të jetë një fenomen biologjik real, i ndërlikuar dhe ende i pashpjeguar plotësisht.
Dhe pikërisht këtu qëndron vështirësia: mund të studiojmë mekanizmat e trurit që shoqërojnë një përvojë, por kjo nuk do të thotë se e kemi zgjidhur automatikisht pyetjen se përse ajo përvojë ndihet në një mënyrë të caktuar.
Misteri i përvojës së brendshme
Imagjinoni se po shihni një perëndim dielli. Shkenca mund të përshkruajë dritën që hyn në sytë tuaj, sinjalet që përpunon sistemi nervor dhe rajonet e trurit që marrin pjesë në perceptimin e ngjyrave.
Por mbetet një pyetje tjetër. Përse ekziston përvoja e të parit të ngjyrës portokalli? Përse ajo nuk është thjesht një proces fizik, por diçka që përjetohet nga dikush?
Filozofi David Chalmers e ka quajtur këtë “problemi i vështirë i vetëdijes”. Ai bën dallimin mes shpjegimit të funksioneve mendore dhe shpjegimit të faktit që këto funksione shoqërohen me përvoja subjektive.
Për disa studiues, kjo është shenjë se teoritë tona për mendjen mbeten të paplota. Për të tjerë, vetë mënyra si shtrohet problemi mund të na çojë drejt një misteri artificial.
Debati nuk është zgjidhur. Por ai nxjerr në pah një kufi të rëndësishëm të njohjes njerëzore: ne mund të studiojmë një tru nga jashtë, ndërsa përvoja e vetëdijshme na shfaqet gjithmonë nga brenda.
Secili prej nesh është njëkohësisht një organizëm fizik që mund të vëzhgohet dhe një qenie që e përjeton botën në vetën e parë.
Sa prej vetvetes kemi vërtet nën kontroll?
Në jetën e përditshme, ne veprojmë sikur kemi një autor të qartë të mendimeve dhe vendimeve tona. Themi: “Unë vendosa”. “Unë dëshiroj”. “Unë besoj”.
Por shumë procese mendore zhvillohen pa qenë neve drejtpërdrejt të ndërgjegjshëm për to. Nuk zgjedhim me vetëdije çdo emocion që ndiejmë. Nuk vendosim cilat kujtime do të na rikthehen papritur. Nuk kontrollojmë çdo reagim instinktiv ndaj frikës, tërheqjes apo zemërimit.
Megjithatë, të mos kontrollosh lindjen e një mendimi nuk është e njëjta gjë me të mos kesh asnjë kontroll mbi atë që bën më pas.
Mund të mos e zgjedhim frikën, por mund të mësojmë si të reagojmë ndaj saj. Mund të mos e pengojmë shfaqjen e një mendimi të padëshiruar, por mund të vendosim të mos e kthejmë në veprim.
Kjo është një nga arsyet përse debati mbi vetëdijen nuk duhet ngatërruar me pretendimin se vullneti i lirë është përfundimisht një iluzion. Shkenca ende nuk ka dhënë një përgjigje përfundimtare mbi lirinë njerëzore. Edhe vetë filozofët nuk bien dakord mbi atë që duhet të nënkuptojë të jesh i lirë.
Ndoshta liria nuk është aftësia për të kontrolluar çdo mendim që shfaqet, por mundësia për t’i shqyrtuar mendimet, për të mësuar prej tyre dhe për të ndryshuar mënyrën si veprojmë.
Njeriu që ndryshon vazhdimisht
Ka diçka thellësisht njerëzore në idenë se vetvetja nuk është një objekt i përfunduar. Njeriu që ishim dhjetë vjet më parë mund të kishte besime të tjera, dëshira të tjera dhe një mënyrë krejt tjetër për ta kuptuar botën.
Megjithatë, vazhdojmë të ndihemi si i njëjti person. Kujtesa na ndihmon të ndërtojmë vazhdimësi mes këtyre versioneve të ndryshme të vetes. Trupi ynë na lidh me historinë tonë. Marrëdhëniet dhe përvojat na japin një identitet që nuk mbetet i pandryshuar, por as nuk shpërbëhet çdo mëngjes.
Mund të jemi më pak të qëndrueshëm nga sa besojmë, por kjo nuk na bën më pak realë. Një lumë nuk ka të njëjtin ujë nga një çast në tjetrin. Megjithatë, ai vazhdon të jetë një lumë.
Ndoshta edhe vetvetja jonë ka diçka nga kjo natyrë: një vazhdimësi që ekziston pikërisht përmes ndryshimit.
Dhe nëse kjo është e vërtetë, atëherë njohja e vetvetes nuk është zbulimi i një thelbi të fshehur, të cilin duhet thjesht ta gjejmë. Është një proces i vazhdueshëm vëzhgimi, kuptimi dhe transformimi.
Një mister që jeton brenda nesh
Njeriu ka dërguar instrumente shkencore në hapësirë, ka studiuar galaktika miliarda vite-dritë larg dhe ka zbuluar grimca që nuk mund t’i shohë drejtpërdrejt.
Por ende nuk ka një shpjegim të pranuar gjerësisht për mënyrën se si aktiviteti fizik i trurit lidhet me përvojën subjektive. E megjithatë, secili prej nesh jeton brenda këtij misteri çdo ditë.
Sa herë që ndiejmë gëzim, sa herë që kujtojmë një njeri të dashur, sa herë që shohim veten në pasqyrë dhe e njohim fytyrën tonë, ne përjetojmë diçka që shkenca vazhdon të përpiqet ta kuptojë.
Ndoshta nuk jemi zotër absolutë të mendjes sonë. Ndoshta vetvetja nuk është ai sundimtar i palëvizshëm që imagjinojmë. Por kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e jetës sonë të brendshme. Përkundrazi, e bën edhe më të jashtëzakonshme.
Sepse mes miliarda proceseve fizike që zhvillohen në univers, ekziston të paktën një lloj organizmi që mund të ndalet, të shohë brenda vetes dhe të pyesë: Kush është ai që po mendon këto mendime? Dhe vetë fakti që mund ta shtrojmë këtë pyetje është një nga gjërat më të mrekullueshme që dimë për vetveten. / Burimi: What if your consciousness is an illusion created by your brain? (Aeon)
/ Bota.al