Në çdo shoqëri demokratike, e vërteta nuk duhet të ketë nevojë për leje nga pushteti. Ajo duhet të dalë në dritë përmes institucioneve, medias, qytetarëve dhe mekanizmave të kontrollit publik. Pikërisht këtu nis edhe beteja e vërtetë kundër korrupsionit: jo me deklarata, jo me slogane dhe as me statistika të zgjedhura, por me pranimin e problemit dhe përballjen me të.
Nëse media, qytetarët dhe individët denoncojnë mangësi, abuzime dhe korrupsion në sistemin shëndetësor e në sektorë të tjerë të shtetit, ndërsa qeveria përgjigjet kryesisht me narrativën e arritjeve, sukseseve dhe reformave, krijohet një hendek shqetësues midis realitetit dhe mënyrës se si pushteti e paraqet atë. Dhe ky hendek nuk është thjesht një problem komunikimi politik. Ai prek vetë thelbin e përgjegjshmërisë demokratike.
Sepse një shtet nuk mund të korrigjojë atë që refuzon ta shohë.
Një institucion nuk mund të reformojë atë që këmbëngul se nuk ka nevojë për reformim.
Dhe një plagë nuk mund të shërohet nëse vazhdimisht mohohet se ekziston.
I. E vërteta si pikënisje e qeverisjes.
Nga pikëpamja filozofike, çdo përpjekje për të ndryshuar realitetin fillon me njohjen e tij. E vërteta mund të jetë e pakëndshme për pushtetin, por pa të nuk ka as reformë, as drejtësi dhe as progres të qëndrueshëm.
Korrupsioni nuk zhduket duke mos e përmendur. Ai nuk pakësohet sepse qeveria deklaron se institucionet funksionojnë më mirë. Ai nuk eliminohet përmes një fushate komunikimi.
Përkundrazi, korrupsioni ushqehet pikërisht nga mohimi, heshtja, normalizimi dhe mungesa e përgjegjësisë.
Kur një problem real përballet me një version zyrtar që e minimizon ose e mohon, shoqëria përballet me një paradoks: sa më shumë që evidentohet problemi nga poshtë, aq më shumë ai mund të relativizohet nga lart.
Kështu krijohet një realitet i dyfishtë: njëri që përjetohet nga qytetari dhe tjetri që transmetohet nga pushteti.
Në këtë pikë, propaganda nuk është më vetëm mënyrë komunikimi. Ajo rrezikon të shndërrohet në mekanizëm mbulimi të dështimeve institucionale.
II. Nga mohimi te gangrenizimi.
Korrupsioni ka një karakter të veçantë: ai rrallë fillon si një katastrofë. Shpesh nis si një tolerim i vogël, një favor, një ndërhyrje, një konflikt interesi i anashkaluar, një përgjegjësi e paqartë, një shkelje që nuk ndëshkohet.
Pastaj përsëritet.
Normalizohet.
Institucionalizohet.
Dhe në fund bëhet pjesë e funksionimit të sistemit.
Këtu qëndron rreziku më i madh.
Një sistem i korruptuar nuk dëmtohet vetëm nga veprimi i individëve që abuzojnë me detyrën. Ai dëmtohet edhe nga mosveprimi i atyre që kanë detyrimin ligjor dhe politik për ta parandaluar abuzimin.
Prandaj, kur një problem mohohet vazhdimisht, ai nuk mbetet në të njëjtën gjendje. Ai evoluon. Nga një plagë e trajtueshme mund të shndërrohet në një plagë kronike; nga një devijim individual mund të bëhet praktikë; nga praktika mund të bëhet kulturë institucionale.
Dhe atëherë kemi gangrenizimin e sistemit.
III. Përgjegjësia politike nuk zëvendësohet me propagandë.
Në demokraci, qeveria nuk gjykohet vetëm nga ajo që ndërton, por edhe nga mënyra se si reagon ndaj problemeve që ekzistojnë.
Një qeveri serioze nuk duhet të ketë frikë nga denoncimi. Përkundrazi, denoncimi duhet të konsiderohet një mekanizëm korrigjues i demokracisë.
Media që heton, qytetari që denoncon, profesionisti që ngre një shqetësim apo institucioni që evidenton një shkelje nuk janë domosdoshmërisht kundërshtarë të shtetit. Në një demokraci funksionale, ata mund të jenë instrumente të kontrollit të pushtetit dhe të mbrojtjes së interesit publik.
Problemi fillon atëherë kur çdo kritikë interpretohet si sulm politik dhe çdo denoncim si përpjekje për të dëmtuar imazhin e qeverisë.
Sepse kështu debati zhvendoset nga pyetja:
“A ekziston problemi?”
te pyetja:
“Kush po e denoncon problemin?”
Dhe kjo është një shmangie e rrezikshme.
Nëse një pacient dëmtohet nga një mangësi e sistemit shëndetësor, çështja kryesore nuk duhet të jetë nëse lajmi i dëmtimit i shërben apo jo opozitës. Çështja duhet të jetë: çfarë ndodhi, pse ndodhi, kush kishte përgjegjësi dhe çfarë duhet bërë që të mos përsëritet?
Kjo është logjika e shtetit të së drejtës.
IV. Juridikisht, mohimi nuk e zhduk përgjegjësinë.
Shteti i së drejtës nuk ndërtohet mbi deklaratat politike, por mbi ligjin, institucionet, provat dhe përgjegjësinë.
Kur ekzistojnë indicie për shkelje, abuzim ose korrupsion, ato duhet të hetohen nga organet kompetente. Kur ka përgjegjësi administrative, ajo duhet të përcaktohet. Kur ka elemente të veprës penale, duhet të veprojnë organet e drejtësisë.
Qeveria nuk është gjykatë dhe propaganda nuk është akt juridik.
Prandaj, pranimi politik i ekzistencës së problemit nuk do të thotë shpallje fajësie ndaj individëve. Do të thotë pranimi i nevojës për hetim, verifikim, transparencë dhe përgjegjësi.
Kjo është një dallim thelbësor.
Të pranosh se korrupsioni mund të ekzistojë në një institucion nuk do të thotë të akuzosh pa prova çdo punonjës të tij. Do të thotë të pranosh se asnjë institucion nuk duhet të jetë mbi kontrollin.
Në këtë kuptim, lufta kundër korrupsionit nuk duhet të jetë luftë kundër kritikëve të qeverisë. Duhet të jetë luftë kundër shkeljes së ligjit, konfliktit të interesit, abuzimit me pushtetin dhe keqpërdorimit të burimeve publike.
V. Sistemi shëndetësor nuk mund të matet vetëm me statistika.
Në shëndetësi, problemi bëhet edhe më dramatik, sepse pas çdo mangësie mund të jetë një njeri.
Një procedurë e vonuar, një shërbim i munguar, një pajisje që nuk funksionon, një administrim i dobët, një favorizim, një korrupsion apo një përgjegjësi e pambajtur nuk janë thjesht çështje administrative.
Ato mund të prekin drejtpërdrejt jetën, shëndetin dhe dinjitetin e qytetarit.
Prandaj, suksesi i një sistemi shëndetësor nuk mund të matet vetëm me numrin e ndërtimeve, investimeve, pajisjeve apo deklaratave statistikore. Ai duhet të matet edhe me pyetje shumë më të thjeshta dhe më njerëzore:
A merr pacienti shërbimin në kohën e duhur?
A trajtohet në mënyrë të barabartë?
A ka transparencë?
A ka përgjegjësi kur një institucion dështon?
A ndëshkohet abuzimi?
A mbrohet qytetari?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë një pjesë e problemit mbetet, pavarësisht se sa bukur paraqiten statistikat.
VI. Demokracia fillon aty ku pushteti pranon se mund të gabojë.
Një pushtet demokratik nuk matet me aftësinë për të deklaruar se gjithçka shkon mirë. Ai matet me aftësinë për të thënë:
“Këtu kemi një problem.”
Pastaj:
“Këtu kemi përgjegjësi.”
Dhe më në fund:
“Këtu duhet të ndërhyjmë.”
Kjo nuk është dobësi e pushtetit. Është forcë institucionale.
Një qeveri që pranon problemet tregon se institucionet janë më të rëndësishme se imazhi i saj politik. Një qeveri që i mohon ato, rrezikon të vendosë imazhin mbi funksionimin real të shtetit.
Në fund të fundit, pushtetet ndryshojnë, qeveritë vijnë e shkojnë, por institucionet mbeten. Prandaj interesimi kryesor nuk duhet të jetë se si duket sistemi në deklaratat e ditës, por sa i drejtë, funksional, transparent dhe i përgjegjshëm është ai në jetën reale të qytetarit.
VII. Pranimi i problemit është akti i parë i reformës.
Prandaj, përmirësimi i sistemit nuk fillon me mohimin e kritikës, por me dëgjimin e saj.
Nuk fillon me fshehjen e dështimit, por me evidentimin e tij.
Nuk fillon me lavdërimin e institucionit, por me kontrollin e tij.
Dhe nuk fillon me propagandën, por me të vërtetën.
Sepse vetëm pasi të pranohet ekzistenca e korrupsionit, keqmenaxhimit, abuzimit dhe mangësive, mund të kërkohen shkaqet, të përcaktohen përgjegjësitë dhe të merren masa konkrete për eliminimin e tyre.
Përndryshe, çdo reformë rrezikon të mbetet në sipërfaqe.
Dhe çdo plagë e pambikëqyrur bëhet më e thellë.
Një shtet që nuk pranon sëmundjen e tij nuk mund të pretendojë se është shëruar.
Korrupsioni nuk mposhtet duke thënë se nuk ekziston. Ai mposhtet duke e zbuluar, provuar, ndëshkuar dhe parandaluar.
Sepse kur pushteti mohon plagën, plaga nuk zhduket; ajo gangrenizohet.
