Sot, 28 vjet pas Prekazit, Prokuroria Speciale e Kosovës ka vendosur para drejtësisë një dosje që për dekada ka rënduar mbi kujtesën e Kosovës.
Aktakuza është ngritur në mungesë ndaj 35 personave, të cilët akuzohen për krime lufte kundër popullsisë civile gjatë operacionit të forcave serbe në lagjen Jashari në Prekaz të Poshtëm, më 5, 6 dhe 7 mars 1998. Sipas Prokurorisë, të akuzuarit mbanin pozita drejtuese në njësitë speciale të Policisë Serbe dhe dyshohet se planifikuan, koordinuan dhe drejtuan operacionin, në të cilin u përdorën edhe tanke, artileri e mjete të tjera të rënda luftarake.
Në qendër të një pjese të aktakuzës është edhe Milorad Ulemek, i njohur si “Legija”. Prokurori i rastit ka deklaruar se Ulemek drejtonte Njësinë për Operacione Speciale dhe se, sipas aktakuzës, kishte marrë përsipër sulmin e drejtpërdrejtë ndaj shtëpisë së familjes së Shaban Jasharit. Prokuroria thotë se aktakuza përfshin 26 viktima civile në lagjen Jashari, mes tyre gra, fëmijë dhe të moshuar.
Këto janë faktet juridike të ditës.
Por aktakuza më riktheu edhe një dilemë tjetër, kësaj here gazetareske.
Si duhet t’i tregojmë krimet që kanë ndodhur në Kosovë?
Pse kemi frikë nga fotografitë e krimit?
Sa herë që publikohet një fotografi e rëndë nga Prekazi, Reçaku, Meja, Krusha, Izbica apo nga ndonjë masakër tjetër e kryer ndaj shqiptarëve gjatë luftës, dëgjohet shpesh argumenti:
Është shumë e rëndë.
Nuk është etike.
Duhet ruajtur dinjiteti i viktimave.
Ky shqetësim, në parim, është plotësisht i kuptueshëm.
Viktima nuk duhet të shndërrohet në mall për klikime. Trupi i një njeriu të vrarë nuk duhet përdorur për sensacion. Dhimbja e familjarëve meriton respekt dhe, sidomos kur bëhet fjalë për fëmijë, përgjegjësia editoriale duhet të jetë edhe më e madhe.
Por këtu lind një pyetje tjetër:
A po e zbatojmë këtë standard njësoj për të gjithë?
Sepse në ekranet, portalet dhe rrjetet tona sociale shohim vazhdimisht pamje jashtëzakonisht të rënda nga konflikti Izrael–Palestinë: fëmijë të gjakosur, njerëz të vrarë, trupa të nxjerrë nga rrënojat, familjarë që mbajnë në duar viktimat e tyre.
I kemi parë edhe nga Ukraina, Siria dhe luftëra të tjera.
Shumë prej këtyre fotografive publikohen sepse konsiderohen dëshmi e realitetit të luftës.
Dhe atëherë duhet të kemi guximin ta shtrojmë pyetjen:
Pse standardi editorial duket se ndryshon kur fotografia dokumenton një krim të kryer ndaj shqiptarëve?
Fotografia e Prekazit nuk është vetëm fotografi
Aktakuza e sotme është një shembull i mirë për ta kuptuar këtë dilemë.
Në dokumentet e drejtësisë do të lexojmë për njësi policore, zinxhirë komandues, tanke, artileri, pozicione sulmi, urdhra dhe përgjegjësi individuale.
Do të lexojmë inicialet e të akuzuarve.
Do të lexojmë nene të Kodit Penal.
Por një fotografi e Prekazit mund të tregojë në një sekondë atë që dhjetëra faqe të një aktakuze nuk arrijnë ta përcjellin emocionalisht.
Një fotografi e familjes Jashari para marsit të vitit 1998 tregon jetën para tragjedisë.
Një fotografi e shtëpive të shkatërruara tregon përmasën e sulmit.
Një fotografi e viktimave tregon pasojën njerëzore të atij operacioni.
Janë fotografi të rënda?
Sigurisht që janë.
Por edhe ajo që ndodhi ishte e rëndë.
Historia nuk bëhet më njerëzore duke ia hequr pamjet që na shqetësojnë.
Dokumentim, jo sensacion
Natyrisht, duhet dalluar dokumentimi nga shfrytëzimi sensacional i dhunës.
Nuk po them se çdo fotografi duhet publikuar dhe as se çdo pamje duhet vendosur në ballinë pa asnjë kriter.
Fotografitë më të rënda mund të shoqërohen me paralajmërim. Mund të shmangen zmadhimet e panevojshme të plagëve dhe detajeve trupore. Mund dhe duhet të tregohet kujdes i posaçëm kur viktimat janë fëmijë.
Redaksia duhet të mendojë edhe për familjarët e viktimave.
Por kjo është krejt tjetër nga vendimi që fotografitë dokumentare të masakrave të mbahen larg publikut vetëm sepse janë të dhimbshme.
Sepse fotografia historike është më shumë se një ilustrim.
Ajo është dokument.
Është dëshmi e një kohe.
Është kujtesë kolektive.
Dhe, kur krimet mohohen apo relativizohen, fotografia mund të jetë edhe një nga përgjigjet më të fuqishme ndaj mohimit.
Aktakuza ka 35 të akuzuar – fotografia tregon për çfarë akuzohen
Sot kemi 35 persona të akuzuar për krime lufte në Prekaz. Fajësia individuale e secilit prej tyre duhet të përcaktohet nga gjykata, jo nga media.
Ky është një parim që nuk duhet diskutuar.
Por një parim tjetër duhet të jetë po aq i qartë:
Media nuk ka detyrë vetëm të tregojë se kush akuzohet. Ka detyrë të dokumentojë edhe krimin për të cilin bëhet fjalë.
Nëse botojmë portretin e Milorad Ulemekut “Legija”, të cilin Prokuroria e vendos në qendër të akuzave për sulmin e drejtpërdrejtë ndaj shtëpisë së familjes Jashari, pse fotografia e pasojave të atij sulmi duhet të konsiderohet automatikisht e papërshtatshme?
Nëse tregojmë të akuzuarin, pse të mos tregojmë edhe viktimat — me dinjitet, me kontekst dhe me respekt?
Përndryshe krijohet një paradoks: fytyra e të akuzuarit mund të publikohet, ndërsa prova vizuale e vuajtjes së viktimës duhet të fshihet.
Brezat që nuk e kanë parë luftën
Ekziston edhe një arsye tjetër pse ky debat është i rëndësishëm.
Kanë kaluar 28 vjet.
Një brez i tërë shqiptarësh ka lindur pas luftës. Fëmijët që lindën pas Prekazit sot janë të rritur.
Për ta, lufta nuk është kujtim personal.
Është histori.
Dhe historia që paraqitet vetëm me data, numra dhe fjali të thata rrezikon, me kalimin e viteve, të humbasë dimensionin e saj njerëzor.
Brezat e ardhshëm duhet të dinë çfarë ndodhi.
Duhet të lexojnë.
Duhet të dëgjojnë dëshmitarët.
Por ndonjëherë duhet edhe të shohin.
Jo për t’i traumatizuar.
Jo për të ushqyer urrejtje.
Por për ta kuptuar çmimin njerëzor të asaj që sot e quajmë me dy fjalë të shkurtra: krim lufte.
Etika nuk mund të jetë selektive
Nëse një fotografi nga Gaza është dokumentim i tragjedisë, atëherë të njëjtën logjikë duhet të jemi në gjendje ta aplikojmë edhe ndaj një fotografie nga Prekazi.
Nëse një fotografi nga Ukraina ka vlerë dokumentare, të njëjtën vlerë mund ta ketë një fotografi nga Reçaku.
Nëse bota duhet të shohë viktimat e luftërave të sotme, pse shqiptarët duhet t'i fshehin nga vetja dëshmitë e krimeve të kryera mbi ta?
Nuk kërkohet më pak etikë.
Përkundrazi.
Kërkohet i njëjti standard etik.
Me respekt për viktimën. Me paralajmërim kur është e nevojshme. Pa sensacionalizëm. Pa përdorur dhimbjen për klikime.
Por edhe pa e sterilizuar historinë deri në atë pikë sa krimi të mbetet vetëm një fjali në arkiv.
Aktakuza e sotme ndaj 35 personave për Prekazin është një hap i drejtësisë.
Fotografitë e Prekazit janë pjesë e kujtesës.
Njëra nuk e zëvendëson tjetrën.
Dhe ndoshta sot është momenti që edhe mediat shqiptare ta diskutojnë seriozisht këtë çështje:
Ku përfundon mbrojtja e dinjitetit të viktimës dhe ku fillon fshehja e realitetit të krimit?
Sepse fotografitë e masakrave nuk duhet të publikohen për të ekspozuar viktimat.
Duhet të publikohen, kur ka arsye dhe kontekst, që të mos fshihet krimi.
