Periudha e marrëdhënieve paqësore midis Greqisë dhe Turqisë nuk zgjati as tre vjet. Pas tërmetit shkatërrues në Turqi në shkurt të vitit 2023 dhe ndihmës së madhe që Greqia ofroi më pas, dy vendet fqinje filluan të afroheshin dhe në dhjetor të vitit 2023 nënshkruan Deklaratën e Athinës për Marrëdhënie Miqësore dhe Fqinjësi të Mirë. Deklarata pati një efekt pozitiv tek të dy popujt – por tani ky efekt duket se është zhdukur.
Gjatë asaj periudhe jashtëzakonisht të gjatë paqeje, të dy qeveritë nuk ndërmorën hapat e nevojshëm për të zgjidhur mosmarrëveshjet greko-turke – kryesisht për shkak të demarkacionit detar.
Arsyeja për tensionet ishin parqet detare në Detin Egje dhe Mesdheun lindor. Parku në Detin Egje verilindor përfshin një zonë të mbrojtur në ujërat midis ishujve grekë të Limnos dhe Samothrakes. Parku Jugor ndodhet në lindje të Rodosit dhe përfshin ishullin grek të Kastelorizos. Greqia dhe Turqia kanë qenë në mosmarrëveshje për dekada të tëra mbi demarkacionin e kufijve të tyre detarë në Detin Egje, si dhe të drejtat dhe pretendimet ekonomike që lidhen me këto kufij, duke përfshirë të drejtën për të shfrytëzuar burime të tilla si nafta.
Ministria e Jashtme greke reagoi menjëherë ndaj njoftimit turk, i cili ka shpallur këto zona si parqe të saja. Ajo i quajti shpalljet “të paligjshme”. Deklarata e shpalljes së parqeve detare turke, në zonat jashtë ujërave territoriale turke, nuk ka efekt ligjor, thotë Ministria.
Kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis theksoi në një mbledhje të kabinetit më 24 gusht se donte të ndërtonte marrëdhënie të mira me fqinjët e tij. Megjithatë, “zonat nën sovranitetin grek rrjedhin nga e drejta ndërkombëtare”, tha ai. “Greqia është e gatshme t’i mbrojë ato në çdo kohë”, tha ai.
Konkurrencë në mbrojtjen detare
Pak më shumë se një vit më parë, Greqia kishte shpallur dy parqe detare si pjesë të saj – por brenda ujërave territoriale greke. Turqia tha në një deklaratë në atë kohë: “Masat unilaterale duhet të shmangen në dete të mbyllura ose gjysmë të mbyllura, siç janë Egjeu dhe Mesdheu”.
Megjithatë, Turqia tani ka shpallur dy parqe të veta detare pa marrëveshje paraprake. Parqet kombëtare detare janë zona të mëdha të mbrojtura në det, të projektuara për të mbrojtur ekosistemet detare të ndjeshme. Megjithatë, ruajtja e natyrës duket se ka luajtur një rol dytësor në njoftimet e të dy vendeve.
Nëse Greqia dhe Turqia do të ishin vërtet të shqetësuara për jetën detare në Detin Mesdhe, i cili është ekologjikisht i ndjeshëm, ato me siguri do të gjenin një mënyrë për të punuar së bashku për ta mbrojtur atë. Në vend të kësaj, shpallja e zonave si parqe detare duket të jetë një taktikë e re për të treguar dominim mbi një zonë detare të diskutueshme.
Doktrina e “Atdheut Blu”
Greqia beson se Turqia i sheh parqet detare si një mjet për të sfiduar të drejtat sovrane të ishujve grekë. Athina ka frikë se shpallja e dy parqeve është pjesë e doktrinës revizioniste të Turqisë “Mavi Vatan”, që do të thotë “Atdheu Blu” në turqisht.
Me këtë doktrinë, Turqia pretendon zonat ekskluzive ekonomike (EEZ) të Greqisë dhe Qipros – zona detare në të cilat shteti bregdetar ka të drejta të veçanta, për shembull në peshkim ose shfrytëzimin e burimeve natyrore.
Përveç kësaj, Ankaraja po vë në pikëpyetje sovranitetin mbi shumë ishuj grekë. Deri më tani, kjo doktrinë ka qenë kryesisht e natyrës teorike dhe strategjike. Megjithatë, tani ajo po zbatohet përmes iniciativave legjislative në Asamblenë Kombëtare Turke. Turqia synon të formalizojë kërkesat e saj për kontroll më të madh mbi pjesë të Detit Egje dhe Mesdheut lindor.
Kërcënimi i përjetshëm
Greqia vetë është e kënaqur me status quo-në në Detin Egje, por ndihet e kërcënuar nga një Turqi e pakënaqur, e cila është ushtarakisht shumë më mirë e armatosur. Kjo është arsyeja pse grekët po investojnë shumë në avionë luftarakë, fregata, nëndetëse dhe sisteme të mbrojtjes ajrore. Pasi shpenzoi ndjeshëm më pak për importin e armëve për disa vite, Greqia u rendit e 19-ta në botë midis importuesve më të mëdhenj të sistemeve të mëdha të armëve nga viti 2021 deri në vitin 2025, sipas të dhënave nga Instituti Ndërkombëtar i Kërkimeve për Paqen në Stokholm (SIPRI).
Edhe kur Athina krijon aleanca të reja ose forcon aleanca ekzistuese, faktori turk luan gjithmonë një rol. Kështu, në vitin 2021, qeveria greke, pavarësisht kundërshtimit të opozitës greke, dërgoi sisteme raketash Patriot në Arabinë Saudite për të mbrojtur rafineritë saudite nga sulmet e Huthëve – në një kohë kur sauditët ishin në konflikt politik me Ankaranë.
Gjatë një vizite shtetërore në Arabinë Saudite, Kryeministri Mitsotakis foli hapur për rolin “destabilizues dhe kundërproduktiv” të Turqisë. Ndërkohë, marrëdhëniet midis Ankarasë dhe Riadit janë përmirësuar. Më 7 gusht 2026, Turqia nënshkroi Paktin e Mbrojtjes së Mekës, një marrëveshje të rëndësishme mbi mbrojtjen e ndërsjellë, me Arabinë Saudite dhe Pakistanin.
Një “Kupole e Hekurt” për Greqinë
Duke pasur parasysh Turqinë, Greqia ka vendosur gjithashtu bashkëpunim strategjik me Izraelin. Pavarësisht kritikave të forta në Greqi për situatën katastrofike humanitare në Rripin e Gazës, Kryeministri Mitsotakis vazhdon të mbajë marrëdhënie të ngushta me Kryeministrin izraelit Benjamin Netanyahu.
Ministria greke e Mbrojtjes admiron teknologjinë ushtarake izraelite dhe po planifikon një mburojë mbrojtëse mbi Detin Egje të modeluar sipas “Kupoles së Hekurt” të Izraelit.
Projekti quhet me pompozitet “Mburoja e Akilit” dhe supozohet të mbrojë nga të gjitha kërcënimet e mundshme – përfshirë ato nga fqinjët e saj – dhe të jetë plotësisht funksional deri në vitin 2029.
Për momentin, Kryeministri Grek Mitsotakis ende po përpiqet të mbajë një ton pajtues ndaj Turqisë. Megjithatë, zgjedhjet e reja parlamentare do të mbahen në Greqi jo më vonë se pranvera e vitit 2027. Sa më afër të jenë zgjedhjet, aq më i madh është sfida për Mitsotakis për të luajtur rolin e një patrioti të madh – dhe për të ashpërsuar përsëri retorikën e tij ndaj Turqisë. /DW
