Viktima e parë ishte 25 vjeçe dhe shtatzënë, ndërsa e dyta 80 vjeçe. E para u qëllua me armë zjarri, ndërsa e dyta u rrah për vdekje. Të dyja humbën jetën në fund të gushtit, të dyja – dyshohet – nga dora e bashkëshortëve të tyre.
Presidentja në detyrë e Kosovës, Albulena Haxhiu, reagoi me zemërim në Facebook dhe bëri thirrje për “dënimin më të ashpër”.
“Mjaft më me vrasjen dhe dhunën ndaj grave!” shkroi Haxhiu. “Vetëm dy ditë më parë, një tjetër grua u vra, ndaj këto nuk mund të trajtohen si raste të izoluara. Jeta dhe dinjiteti i çdo gruaje duhet të mbrohen me çdo mjet.”
Haxhiu reagoi pas lajmit se një 81-vjeçar, B.D., ishte lënë në paraburgim nën dyshimin se kishte vrarë bashkëshorten e tij, L.D., 80 vjeçe, në qytetin jugor të Prizrenit më 26 gusht.
Prokurorët në Prizren thanë se B.D. e kishte sulmuar L.D.-në “dhe e kishte goditur vazhdimisht, duke ia përplasur kokën viktimës në tokë”.
Vetëm disa ditë më herët, më 23 gusht, Jetlira Foniqi, 25 vjeçe dhe shtatzënë, humbi jetën nga plagët e shkaktuara nga armët e zjarrit, pasi dyshohet se u qëllua nga bashkëshorti i saj në komunën e Malishevës në Kosovën qendrore. Bashkëshorti 26-vjeçar vdiq disa ditë më vonë, gjithashtu nga plagët e armës së zjarrit.
Të premten e fundit të gushtit, dhjetëra njerëz marshuan nëpër kryeqytet, Prishtinë, duke kërkuar drejtësi për viktimat e femicideve dhe duke u bërë thirrje autoriteteve që dhunën me bazë gjinore në Kosovë ta trajtojnë si emergjencë kombëtare.
Pavarësisht ndryshimeve në politika dhe rritjes së shpenzimeve gjatë tre viteve të fundit për luftimin e dhunës me bazë gjinore, arsyet përse kaq pak gra arrijnë t’u shpëtojnë marrëdhënieve abuzive mbeten të njëjta: stigma shoqërore, varësia financiare dhe mangësitë e mekanizmave zyrtarë të reagimit.
Protestuesit kërkuan: “llogaridhënie institucionale dhe funksionalizim efektiv të zinxhirit institucional përgjegjës për parandalimin e femicidit, përfshirë qendrat për mirëqenie sociale; financim të mjaftueshëm për politikat e mirëqenies sociale që zbusin pabarazitë ekonomike gjinore, të cilat i mbajnë gratë të bllokuara në situata abuzive; kodifikimin e femicidit si vepër penale të veçantë; dhe edukim gjithëpërfshirës brenda sistemit shkollor që trajton maskulinitetin toksik dhe riformëson marrëdhëniet gjinore mbi parimet e barazisë dhe drejtësisë”.
Organizatorët nga Kolektivi për Veprim dhe Mendim Feminist thanë për BIRN: “Vrasjet e grave nuk janë thjesht incidente, por vrasje të qëllimshme që i shënjestrojnë gratë duke shfrytëzuar cenueshmërinë e tyre dhe duke imponuar nënshtrimin e tyre përmes dhunës.”
Femicidi është “kulmi i dhunës sistematike të ushtruar ndaj grave nga një rrjet sistemesh të ndërthurura që i shtypin, i nënshtrojnë, i poshtërojnë dhe i kufizojnë ato në çdo sferë të jetës dhe të marrëdhënieve, qoftë sociale apo ekonomike”.
Shumë raportime, pak monitorim
Sipas policisë, që nga viti 2020, 25 gra janë vrarë nga partnerët ose anëtarët e familjes së tyre në Kosovë. Kjo përfshin edhe tri gra të vrara këtë vit.
Ndërsa çdo vit në polici raportohen mijëra raste të dhunës në familje, vetëm një pjesë e vogël e tyre rezultojnë në urdhra mbrojtjeje ose monitorim elektronik.
Gjatë gjashtë muajve të parë të vitit 2026, u raportuan 1,333 raste të dhunës në familje. Sipas bazës publike të të dhënave të Ministrisë së Drejtësisë, gjykatat lëshuan 77 urdhra mbrojtjeje dhe gjithsej 98 gra jetonin në streha.
Një vit pas vrasjes së një gruaje shtatzënë 35-vjeçare nga bashkëshorti i saj në spitalin kryesor të Prishtinës në nëntor 2022, Kosova ndryshoi Kodin e Procedurës Penale për t’u dhënë përparësi rasteve të dhunës në familje dhe dhunës seksuale.
Sipas ndryshimeve, autoritetet duhej t’i përfundonin hetimet për vepra të tilla brenda një viti, ose brenda një viti e gjysmë në rastet veçanërisht komplekse. U përcaktuan gjithashtu afate për zhvillimin e gjykimeve.
Në fund të vitit 2024, Drejtoria e Përgjithshme e Policisë së Kosovës nisi një sistem për monitorimin elektronik të urdhrave ndalues, më shumë se një vit pasi qeveria kishte ndarë 600,000 euro për këtë qëllim; jo të gjitha zonat e Kosovës e përdorin këtë sistem.
“Ne kemi ndërmarrë një hap gjigant drejt mbikëqyrjes së të gjithë atyre që vitet e fundit kanë mbushur lajmet me raste të dhunës në familje, kanë tronditur mbarë shoqërinë dhe kanë marrë jetë ose i kanë bërë ato të mjerueshme”, tha kryeministri Albin Kurti në momentin e nisjes së sistemit.
Sistemi është projektuar për t’u përdorur në të gjitha rastet që përfshijnë kufizime të lëvizjes, jo vetëm në rastet e dhunës në familje. Që nga dhjetori 2024, janë lëshuar 170 urdhra mbrojtjeje që përfshijnë monitorim elektronik, tha policia për BIRN, prej të cilëve 69 janë aktualisht aktivë. Policia nuk specifikoi se sa prej tyre lidhen me rastet e dhunës në familje.
Monitorimi “ka qenë shumë i suksesshëm, sepse njofton menjëherë (njërën prej tetë qendrave të monitorimit), në mënyrë që personi të mos afrohet brenda 100 metrave nga viktima”, tha zyrtarja policore Zylfije Dema në tryezën e rrumbullakët “Forcimi i bashkëpunimit institucional dhe reagimeve të komunitetit ndaj dhunës me bazë gjinore në Kosovë”, të organizuar në fund të gushtit nga OJQ-ja ASSIST Kosovo Center me bazë në Prishtinë dhe OJQ-ja Zensko Pravo (Të Drejtat e Grave) me bazë në Mitrovicë.
“Ndodh, për shembull, që si dhunuesi, ashtu edhe viktima të jenë në të njëjtën qendër tregtare. Policia e telefonon dhunuesin që të largohet, njofton edhe viktimën dhe patrulla më e afërt e policisë shkon në vendngjarje”, tha Dema.
Vitin e kaluar, në Kosovë u regjistruan gjithsej 2,815 raste dhune në familje; u lëshuan 93 urdhra emergjentë mbrojtjeje, sipas të dhënave publike të Ministrisë së Drejtësisë.
Në vitin 2024, u regjistruan 2,959 raste dhune në familje dhe u lëshuan 122 urdhra të përkohshëm mbrojtjeje.
Mungesë llogaridhënieje
Ndërsa kuadri ligjor duket i mirë në letër, aktivistët thonë se institucionet publike ende po dështojnë t’i mbrojnë gratë.
“Është shteti ai që, në mënyrë strukturore, e zhvlerëson jetën e grave si kategori, neglizhon sigurinë e tyre – qoftë në shtëpi, në rrugë apo brenda institucioneve – nuk u beson grave, i lë ato ekonomikisht të cenueshme dhe të ekspozuara ndaj dhunës, si dhe nxit pabarazitë përmes arsimit dhe organizimit të ekonomisë”, tha Kolektivi për Veprim dhe Mendim Feminist.
Musa Mehaj, njëri prej katër prokurorëve në Prokurorinë Themelore të Prishtinës që merren me rastet e dhunës në familje, tha në tryezën e rrumbullakët të gushtit se “asnjë rast i raportuar nuk neglizhohet”.
Por ai kritikoi një dispozitë ligjore që parashikon se pala e dëmtuar mund të heshtë në gjykatë, gjë që shpesh çon në lirimin e të akuzuarve nga gjykatat. Një heshtje e tillë nuk është e pazakontë në rastet kur të mbijetuarat i frikësohen për jetën e tyre.
BIRN ka raportuar më parë për mungesën e pavarësisë financiare ose të mbështetjes nga familja dhe shoqëria, që bën që shumë gra në Kosovë, të cilat përpiqen t’i shpëtojnë dhunës në familje, të përfundojnë duke u kthyer te bashkëshortët e tyre abuzues.
Shtëpitë e sigurta që veprojnë në Kosovë thanë për BIRN se shumë viktima të dhunës në familje durojnë vite të tëra dhunë, sepse janë financiarisht të varura nga bashkëshortët e tyre dhe kanë frikë se do të humbasin fëmijët nëse martesa përfundon.
Më shumë se tre vjet më vonë, situata ka treguar pak përmirësim.
Adelina Berisha, nga OJQ-ja Rrjeti i Grave të Kosovës, tha në tryezën e rrumbullakët: “Zakonisht, në rastet që nuk kanë kaluar përmes OJQ-ve për të drejtat e njeriut, gratë shpesh përfundojnë duke u kthyer tek abuzuesit e tyre, sepse institucionet nuk po bëjnë maksimumin për t’i mbështetur gratë.”
Viktimat përballen rregullisht me një lumë fjalësh urrejtjeje dhe ngacmimesh kibernetike, ndërsa krimi shpesh shpjegohet si pasojë e problemeve të shëndetit mendor ose abuzimit me substancat.
“Statistikisht, individët me çrregullime të shëndetit mendor kanë më shumë gjasa të jenë viktima sesa pjesa tjetër e popullsisë, dhe jo e kundërta”, tha profesionisti i shëndetit mendor Bind Skeja, drejtor ekzekutiv i OJQ-së Qendra për Informim dhe Përmirësim Social dhe bashkëthemelues i linjës së parandalimit të vetëvrasjeve Linja e Jetës.
“Edhe nëse një person me një diagnozë kryen një vepër penale, kjo nuk do të thotë domosdoshmërish se çrregullimi ka luajtur një rol mjaftueshëm të rëndësishëm për të justifikuar përjashtimin nga përgjegjësia ose referimin për trajtim.”
Kur bëhet fjalë për femicidin, tha Skeja, gjykatat në Kosovë priren t’i konsiderojnë çrregullimet e shëndetit mendor si rrethana lehtësuese më shpesh sesa në rastet e tjera të vrasjeve – vepra penale nën të cilën klasifikohet femicidi në Kosovë – ose të abuzimit.
“Raste të tilla nuk janë aspak të thjeshta dhe kompleksiteti i tyre nuk buron nga një çështje e vetme si ‘shëndeti mendor’, por nga një sërë dështimesh institucionale”, tha Skeja për BIRN.
