Nga personat e zhdukur te pronësia e anijeve, nga kufijtë te pllakat përkujtimore, fqinjët Kroacia dhe Mali i Zi kanë mosmarrëveshjet e tyre, por pyetja nëse këto mund të bllokojnë ose jo anëtarësimin e këtij të fundit në Bashkimin Evropian mbetet e hapur.
Podgorica është kandidatja kryesore për t’u bërë anëtarja e radhës e bllokut, ndoshta deri në vitin 2028, por ish-republika jugosllave fqinje, Kroacia, i dërgoi një paralajmërim një muaj më parë përmes një letre ku thuhej se Brukseli “nuk mundet dhe nuk dëshiron të importojë mosmarrëveshje dypalëshe dhe, për këtë arsye, çështjet e hapura duhet të zgjidhen urgjentisht, në mënyrë që të mos rëndojnë marrëdhëniet dypalëshe apo procesin e anëtarësimit”.
BE-ja funksionon mbi bazën e unanimitetit mes 27 anëtarëve të saj, kështu që, njësoj si Bullgaria në rastin e Maqedonisë së Veriut, Kroacia në praktikë ka të drejtën e vetos mbi anëtarësimin e Malit të Zi.
Ndërsa Zagrebi mund ta shohë këtë si një mjet presioni për të zgjidhur çështjet e pazgjidhura në favor të tij, disa besojnë se Mali i Zi do të vazhdojë të qëndrojë në pritje, i bindur se fqinji i tij do të bindet kur figurat e fuqishme të BE-së t’i japin dritën jeshile anëtarësimit.
Kroacia thotë se dëshiron që Mali i Zi t’u paguajë kompensim kroatëve etnikë që u mbajtën në paraburgim në territorin e tij gjatë shpërbërjes së përgjakshme të Jugosllavisë në vitet 1990, të bëjë më shumë për të gjetur 14 kroatë që ende figurojnë të zhdukur nga konflikti, të angazhohet seriozisht për ndëshkimin e krimeve të luftës, të mbrojë një pllakë përkujtimore në ish-kampin e robërve të luftës në Morinj, të ndryshojë emrin e një pishine në Kotor që aktualisht mban emrin e një roje të dyshuar të kampit të Morinjit dhe të kthejë anijen stërvitore të marinës, Jadran, të cilën Kroacia e pretendon si pronën e saj.
Megjithatë, pika më e madhe e mosmarrëveshjes mbetet përcaktimi përfundimtar i kufirit mes tyre.
Një burim nga Ministria e Punëve të Jashtme e Malit të Zi, i cili foli në kushte anonimiteti, tha se çështja ishte “shumë komplekse” dhe se, megjithëse një marrëveshje e përkohshme e vitit 2002 për kufirin detar vazhdon të funksionojë edhe sot, “Neni 2 parashikon se asgjë nuk është zgjidhur derisa të dyja palët të arrijnë një marrëveshje”.
“Është e rëndësishme që Mali i Zi të mos e irritojë Kroacinë me veprimet e tij… dhe të mos lejojë që askush të rrezikojë rrugën e tij, tashmë të sigurt, drejt BE-së”, tha burimi për BIRN.
Analisti politik kroat dhe eksperti i marrëdhënieve kroato-malazeze, Davor Gjenero, tha: “Më duket se këtu nuk ka probleme të mëdha dhe unë jam optimist.”
“Nuk do të ishte në interesin më të mirë të asnjërës palë nëse Kroacia do ta bllokonte anëtarësimin e Malit të Zi.”
Trashëgimia e luftës
Mali i Zi nuk ishte zyrtarisht një nga palët ndërluftuese gjatë shpërbërjes së Jugosllavisë, por ai u rreshtua në anën e Serbisë dhe krime lufte u kryen si në territorin e tij, ashtu edhe nga shtetas të tij. Trashëgimia e luftërave vazhdon të hedhë hije mbi marrëdhëniet e tij me Kroacinë në veri.
Megjithatë, Gjenero tha se tashmë ishte bërë përparim për disa nga çështjet e pazgjidhura, qoftë sa i përket dëmshpërblimeve për luftën apo pllakës përkujtimore në vendin ku ndodhej kampi i paraburgimit në Morinj.
Mosmarrëveshje të tjera lidhen me emërtimin e pishinës në Kotor me emrin e Zoran “Dzimi” Gopçeviçit, një ish-lojtar i vaterpolit, i cili, sipas Zagrebit, ka shërbyer gjithashtu si roje në kampin e Morinjit, si dhe me Jadranin, një anije stërvitore e ndërtuar në vitin 1931 për marinën e Mbretërisë së Jugosllavisë.
E projektuar nga një kroat, e ndërtuar në Hamburg me nismën e një grupi intelektualësh nga Spliti dhe e regjistruar në Split, Jadrani ndodhej rastësisht për riparime në Mal të Zi kur Jugosllavia u shpërbë. Ajo ndodhet ende atje sot dhe është pjesë e Marinës së Malit të Zi. Kroacia e konsideron anijen pronë të vjedhur dhe kërkon kthimin e saj.
Disa burime sugjerojnë se është arritur një marrëveshje që Jadrani të lundrojë nën flamurin kroat, por herë pas here t’i jepet hua aleatit të saj në NATO, Malit të Zi, për stërvitjen e kadetëve të marinës.
Mundësia që kjo të ndodhë ka zemëruar disa njerëz në Mal të Zi, ku një OJQ e krahut të djathtë, e afërt me disa qarqe të Kishës Ortodokse Serbe, ka nisur një peticion në qytetin bregdetar të Herceg Novit, duke kërkuar që anija të mbetet në pronësi të Malit të Zi.
Kryetari i Bashkisë së Herceg Novit, Stevan Katiç, e nënshkroi peticionin të mërkurën, duke e përshkruar Jadranin si “një pjesë të pandashme të pronës ushtarake të Malit të Zi”.
Nga ana e tij, Mali i Zi dëshiron gjithashtu që Kroacia të hetojë vdekjet e 14 ushtarëve jugosllavë në qytetin kroat të Splitit.
“Gjithçka tjetër nuk mund të jetë realisht një problem serioz”, tha Gjenero. Megjithatë, analisti politik nga Podgorica, Stefan Djukiç, tha se qeveria konservatore e Kroacisë ishte “ideologjikisht mjaft nacionaliste” dhe mund të tundohej të përdorte peshën e saj politike kur bëhet fjalë për anëtarësimin e Malit të Zi në BE.
“Mbetet për t’u parë se sa realiste është kjo”, tha Djukiç. Ai e përshkroi qasjen e Malit të Zi si një lojë pritjeje: “të presim që koha të kalojë dhe pastaj që anëtarët e tjerë të BE-së t’i bëjnë presion Kroacisë të heqë dorë nga kërkesat e saj dhe, si të thuash, të na lërë të kalojmë”.
Ministria e Punëve të Jashtme e Malit të Zi tha se po kërkonte zgjidhje të qëndrueshme dhe të pranueshme për të dyja palët.
“Mali i Zi nuk u qaset këtyre çështjeve përmes prizmit të koncesioneve të njëanshme”, tha ministria për BIRN.
Por po kufiri?
Precedenti i Sllovenisë?
Djukiç tha se një marrëveshje për kufirin mund të arrihet vetëm në fund të procesit.
“Kur flasim për anëtarësimin në BE, mund të themi se përcaktimi i kufirit është i vetmi problem real”, tha ai për BIRN.
“Duket se kjo çështje do të lihet për në fund dhe se, në fund të fundit, do të jenë shtetet më të mëdha anëtare ato që do të vendosin se çfarë do të ndodhë.”
Djukiç tha se mënyra se si u trajtua një çështje e ngjashme midis Kroacisë dhe Sllovenisë mund të shërbejë si precedent. Në fakt, zgjidhja e plotë e kufirit të tyre detar u shty për pas anëtarësimit të Kroacisë në vitin 2013. Çështja mbetet e pazgjidhur edhe sot, ndërsa Sllovenia gëzon të drejtën e kalimit të lirë, por Kroacia ende pretendon se fqinji i saj nuk ka dalje në ujërat territoriale ndërkombëtare.
“Kjo mund të na ndodhë edhe neve”, tha ai. “Por kjo është e vetmja mënyrë se si zgjidhen gjërat. Nëse njëra palë është e kënaqur, atëherë diçka nuk është në rregull – jo në rastin e reparacioneve të luftës apo kur gjërat janë krejtësisht të qarta, por në rastin e përcaktimit të kufirit. Rezultati i vetëm i drejtë është kur të gjithë janë të pakënaqur.”
Burimi nga Ministria e Punëve të Jashtme e Malit të Zi tha për BIRN: “Mosmarrëveshja për kufirin midis Malit të Zi dhe Kroacisë mbetet e pazgjidhur, ndërsa të dy vendet përpiqen të gjejnë një kompromis që nuk do të rrezikonte rrugën e Malit të Zi drejt anëtarësimit në BE.”
Ministria e Punëve të Jashtme e Kroacisë nuk iu përgjigj kërkesave të përsëritura për koment.
Gjenero tha se është në interesin e Kroacisë që Mali i Zi të anëtarësohet në BE, “por është gjithashtu në interesin e Kroacisë të forcojë opsionin politik sovran të Malit të Zi dhe të dobësojë opsionin e Serbisë së Madhe”.
Kjo ishte një referencë e qartë ndaj të ashtuquajturave forca “pro-serbe” në Mal të Zi, disa prej të cilave aktualisht ndajnë pushtetin.
Djukiç tha se ndarjet politike brenda Malit të Zi përbëjnë një problem.
“Në ndryshim nga Kroacia, ku opozita ose nuk komenton fare, ose mbështet qëndrimet e qeverisë për këtë çështje, në Mal të Zi do të dëgjoni qëndrime të ndryshme, varësisht se kush është ulur ku dhe çfarë pozite ka”, tha ai.
“Është thjesht më e lehtë për palën kroate të kërkojë që të plotësohen të gjitha kërkesat e saj, kur ne këtu kemi një shoqëri të përçarë.”
