Pas raportimeve të përsëritura se gjendja shëndetësore e Ratko Mlladiç ishte përkeqësuar rëndë dhe se jeta e tij po i afrohej fundit, ish-gjenerali i Ushtrisë së Serbëve të Bosnjës vdiq të enjten në qendrën e paraburgimit të Kombeve të Bashkuara në Hagë, në moshën 84-vjeçare.
Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, ICTY, e shpalli Mlladiçin fajtor për gjenocid dhe krime kundër njerëzimit, duke e dënuar për disa nga mizoritë më të rënda të kryera në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore dhe duke e dënuar me burgim të përjetshëm.
Mlladiç u shpall fajtor për gjenocidin ndaj boshnjakëve në qytetin lindor të Srebrenicës në vitin 1995, përndjekjen dhe shfarosjen e boshnjakëve dhe kroatëve në të gjithë vendin, terrorizimin e popullsisë së Sarajevës përmes një fushate bombardimesh dhe sulmesh me snajperë, si dhe marrjen peng të paqeruajtësve të OKB-së. Ai u shpall i pafajshëm për akuzën e gjenocidit në gjashtë komuna të tjera të Bosnjës në vitin 1992.
Për Srebrenicën – vrasjet sistematike të burrave dhe djemve boshnjakë dhe operacionin e mëvonshëm për fshehjen e krimeve – Mlladiçi do të mbetet në histori. Sipas aktakuzës së Tribunalit, “më shumë se 7,000 të burgosur të kapur në zonën përreth Srebrenicës u ekzekutuan pa gjyq nga 13 deri më 19 korrik 1995. Vrasjet vazhduan edhe më pas.”
Ushtria e Serbëve të Bosnjës dhe formacionet paramilitare serbe u përpoqën të fshihnin përmasat e krimeve duke i varrosur viktimat në varreza masive. Gjithsej 95 varreza masive janë zbuluar në zonën e Srebrenicës; shtatë prej tyre ishin varreza primare, ku trupat u varrosën fillimisht. Pjesa tjetër ishin varreza dytësore ose terciare, ku trupat u zhvendosën gjatë përpjekjeve të mëvonshme për të fshehur krimet.
Tribunali rrëzoi apelin e Mlladiçit kundër dënimit në qershor 2021, duke sjellë më në fund njëfarë drejtësie për mijëra familje të njerëzve të vrarë.
Refija Hadzibulic, një nga nënat e viktimave të gjenocidit të Srebrenicës, tha në atë kohë se vendimi përfundimtar ishte një njohje e vuajtjeve të tyre.
“Për ne do të thotë shumë të dimë se ka pasur një gjenocid, se ata kryen gjenocid. Sepse ata gjithmonë e mohojnë. Dhe tani nuk mund ta mohojnë më; e gjithë bota e sheh se çfarë ndodhi dhe çfarë bënë”, tha Hadzibulic.
Por liderët politikë të serbëve të Bosnjës ende e shohin Mlladiçin si një hero që luftoi për të mbrojtur Republika Srpska-n, entitetin me shumicë serbe të vendit, i cili u krijua, me Radovan Karaxhiçin si udhëheqës, pak para shpërthimit të luftës në vitin 1992.
Milorad Dodik, i cili për një kohë të gjatë ka qenë politikani më i fuqishëm i serbëve të Bosnjës, tha se vendimi ndaj Mlladiç “nuk ka të bëjë fare me ligjin dhe drejtësinë”.
Dodik pretendoi se gjyqi u zhvillua me qëllim që serbët të “djallëzoheshin” dhe u ankua se “po bëhet një përpjekje për të krijuar një mit për gjenocidin në Srebrenicë, i cili nuk ka ndodhur”.
Një trashëgimi familjare e luftës
Mlladiç lindi në vitin 1943 në fshatin boshnjak Bozinovci, rreth 70 kilometra në jug të kryeqytetit Sarajevë.
Ai ishte pjesëtar i një familjeje partizane komuniste jugosllave dhe babai i tij u vra në një nga betejat e fundit të Luftës së Dytë Botërore. Kjo e frymëzoi të ndiqte rrugën e të atit dhe të regjistrohej në një shkollë ushtarake në Beograd.
Për herë të parë u përfshi drejtpërdrejt në luftë në pranverën e vitit 1991, kur Ushtria Popullore Jugosllave e dërgoi në qytetin kroat të Kninit për të ndihmuar rebelët serbë atje. Në atë kohë, Knini shërbente si një bastion i serbëve.
Në fund të qershorit 1991, Mlladiçi u emërua komandant i Korpusit të 9-të të Ushtrisë Popullore Jugosllave në Knin. Në atë kohë, Knini ishte tashmë i shkëputur nga pjesa tjetër e Kroacisë, ku rebelët serbë kishin shpallur në vitin 1990 të ashtuquajturin Territor Autonom të Krajinës.
Për sulmin ndaj fshatit Kijevo pranë Kninit, të cilin ai e urdhëroi në gusht 1991, Mlladiçi u dënua me 20 vjet burg nga gjykata e qarkut në qytetin kroat të Sibenikut.
Sipas ICTY-së, sulmi ndaj Kijevos shënoi momentin kur Ushtria Popullore Jugosllave, nën komandën e Mlladiçit, mori hapur anën e serbëve në konflikt.
Pasi trupat jugosllave pushtuan fshatin, serbët vendas hynë në të dhe morën kontrollin. Ky model u përdor më pas në të gjithë ish-Jugosllavinë gjatë luftërave që pasuan – në Kroaci, Bosnjë dhe Hercegovinë dhe Kosovë.
Kur në vitin 1992 shpërtheu lufta në Bosnjë dhe Hercegovinë, presidenti serb Slobodan Millosheviç nuk donte të perceptohej si agresor. Vendimi i tij ishte të furnizonte Ushtrinë e Serbëve të Bosnjës me armë dhe ushtarë, ndërsa Mlladiçi u emërua strategu kryesor ushtarak.
Në vitet që pasuan, Ushtria e Serbëve të Bosnjës përqafoi stilin agresiv të luftës së Mlladiçit, duke përhapur vdekje dhe frikë mes civilëve joserbë. Mijëra njerëz u vranë dhe dhjetëra mijëra u dëbuan nga shtëpitë e tyre. Qytete si Foça, Prijedori dhe Vishegradi u spastruan sistematikisht nga myslimanët boshnjakë.
Lufta në Bosnjë përfundoi në nëntor 1995 me nënshkrimin e marrëveshjes së paqes së Dejtonit. Një vit më vonë, pasi prokuroria e Tribunalit ngriti aktakuzë ndaj tij, Mlladiçi u zhvendos në Serbi. Tashmë ai ishte njeriu më i kërkuar në Evropë.
Në arrati në Serbi
Mlladiç nuk i zhvilloi kurrë fushatat e tij ushtarake në fshehtësi dhe shpesh lejonte ekipet televizive të filmonin çdo hap të tij. Ai gëzonte mbështetje të madhe nga nacionalistët serbë dhe autoritetet serbe, të cilat i ofruan mbrojtje pas luftës, pavarësisht faktit se ai kërkohej nga gjykata e Hagës.
Nga viti 1996 deri në vitin 2003, Mlladiçi u mbrojt nga struktura ushtarake serbe. Por pas rrëzimit të udhëheqësit autoritar, Slobodan Millosheviç, Serbia miratoi një ligj për bashkëpunimin me Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dhe Mlladiçi u detyrua të fshihej.
Ai arriti të qëndronte i fshehur falë rrjetit të mbështetësve të tij deri në maj 2011, kur forcat speciale të policisë bastisën një shtëpi në pronësi të njërit prej të afërmve të tij në fshatin Lazarevac. Ndërsa shumë njerëz e pritën arrestimin e tij me festime, mbështetësit e tij u mblodhën në protesta masive në Beograd dhe në disa qytete të Republikës Srpska.
Gjatë nëntë viteve të gjyqit të tij, Mlladiç vazhdoi t’i mohonte akuzat dhe këmbëngulte se kishte vepruar për të mbrojtur serbët. “Qëllimi im është i thjeshtë – mbrojtja e territorit serb dhe e njerëzve që kanë jetuar atje prej shekujsh”, tha ai gjatë luftës.
Mlladiç ende konsiderohet hero nga disa ultranacionalistë serbë, megjithëse vendimi përfundimtar ndaj tij në vitin 2021 nuk shkaktoi protesta në të njëjtën përmasë si arrestimi i tij dhjetë vjet më parë.
Megjithatë, shfaqja e vazhdueshme vitet e fundit e muraleve dhe grafiteve që glorifikojnë Mlladiçin në Beograd dhe në disa qytete të Bosnjës tregon se, më shumë se 30 vjet pas masakrave të Srebrenicës, mohimi i gjenocidit mbetet i përhapur në Republikën Srpska dhe në Serbi, pavarësisht vendimeve të gjykatave ndërkombëtare.
Në Bosnjë dhe Hercegovinë, një ligj që ndalon mohimin e gjenocidit dhe glorifikimin e kriminelëve të luftës u vendos në vitin 2021 nga Përfaqësuesi i atëhershëm i Lartë, Valentin Inzko, zyrtari ndërkombëtar përgjegjës për mbikëqyrjen e zbatimit të marrëveshjeve të paqes që i dhanë fund luftës. Kjo kufizoi mbështetjen e hapur për Mlladiçin, megjithëse ai mbetet një simbol për ekstremistët serbë – dhe për të mbijetuarit e luftës në Bosnjë, të cilët nuk do t’i harrojnë kurrë mizoritë e kryera nga ushtria që ai komandonte.
