Qeveria e Malit të Zi dhe Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit kanë miratuar projekte për prodhimin e energjisë diellore në zona të parashikuara për t’u përfshirë në rrjetin e mbrojtur Natura 2000 dhe të banuara nga specie të rrezikuara në mënyrë kritike, pavarësisht paralajmërimeve për dëmet e mundshme ndaj biodiversitetit, zbulon një investigim i BIRN.
Ekspertët thonë se projektet mund të kërcënojnë florën dhe faunën dhe të shkaktojnë humbje të përhershme të habitateve. BIRN analizoi më shumë se 40 dokumente me kërkesa urbanistike dhe teknike, UTU, të nxjerra nga qeveria që nga viti 2023, si dhe më shumë se 10 vlerësime të ndikimit në mjedis, VNM.
Gjetjet tregojnë se në zona të propozuara për përfshirje në rrjetin evropian Natura 2000 dhe të banuara nga specie të renditura në Listën e Kuqe të Bashkimit Ndërkombëtar për Ruajtjen e Natyrës, IUCN, janë planifikuar impiante fotovoltaike për prodhim komercial të energjisë. Lista e Kuqe e IUCN-së është një pikë referimi kryesore për vlerësimin e rrezikut të zhdukjes dhe orientimin e politikave të ruajtjes së natyrës.
Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit miratoi vendndodhjet e impianteve fotovoltaike edhe në rastet kur VNM-të paralajmëronin për dëme potencialisht të konsiderueshme ndaj biodiversitetit.
Investitorëve iu kërkua t’i ndërtonin impiantet në përputhje me masat zbutëse të përcaktuara në vlerësimet e ndikimit.
Natura 2000 është rrjeti më i madh evropian i zonave të mbrojtura, i krijuar për të siguruar mbijetesën afatgjatë të specieve dhe habitateve më të çmuara dhe më të rrezikuara të kontinentit. Zonat e propozuara nga Mali i Zi, të miratuara nga qeveria në qershor, mbulojnë 44 për qind të territorit të vendit.
“Çështja kryesore nuk është vetëm nëse një projekt ndodhet formalisht brenda një zone të mbrojtur, por nëse zona përmban habitate të rëndësishme, specie, korridore ekologjike apo funksione të ekosistemit që mund të preken ndjeshëm”, tha Oliver Avramoski, drejtor i Zyrës Rajonale të IUCN-së për Evropën Lindore dhe Azinë Qendrore.
“Në përputhje me udhëzimet e IUCN-së, vendndodhja e infrastrukturës së energjisë së rinovueshme është një nga faktorët më të rëndësishëm në përcaktimin e ndikimit të saj mbi biodiversitetin.”
Rreziqet janë të qarta
Me ratifikimin e Marrëveshjes së Parisit në vitin 2017, Mali i Zi u angazhua të ulë emetimet e gazeve serrë me 55 për qind deri në vitin 2030 dhe të rrisë pjesën e energjisë së rinovueshme në 50 për qind të konsumit bruto përfundimtar të energjisë.
Burimet e rinovueshme përbënin 41 për qind në vitin 2024, ndërsa impiantet fotovoltaike prodhuan 4.51 për qind të energjisë elektrike të Malit të Zi në vitin 2025.
Dokumentet e analizuara nga BIRN tregojnë se që nga marsi i vitit 2023, qeveria malazeze u ka lëshuar investitorëve privatë më shumë se 40 dokumente me kërkesa urbanistike dhe teknike për ndërtimin e impianteve fotovoltaike.
Ndërkohë, Ministria e Planifikimit Hapësinor, Urbanizmit dhe Pronës Shtetërore ka lëshuar leje ndërtimi për gjashtë projekte.
Qeveria i nxjerr kërkesat urbanistike dhe teknike pas konsultimit me institucionet përkatëse. Më pas, investitorëve mund t’u kërkohet të përgatisin një VNM, e cila vlerëson ndikimin e mundshëm të projektit në mjedis dhe përcakton masat për parandalimin ose reduktimin e dëmeve.
Për projektet nën juridiksionin shtetëror, VNM-ja miratohet nga Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit, ndërsa për projektet komunale vendimin e marrin autoritetet vendore, bazuar në gjetjet e një komisioni vlerësimi.
Pasi projekti përfundimtar hartohet dhe shqyrtohet, investitori mund të aplikojë për leje ndërtimi.
BIRN zbuloi se kompania Obnovljivi Izvori Energije mori leje ndërtimi për impiantin fotovoltaik Predis në Çevo, pranë Cetinjës, edhe pse VNM-ja e tij paralajmëronte se projekti mund të shkatërronte përgjithmonë shkurret e shkozës së zezë dhe të frashrit të manës, si dhe dy habitate të propozuara për përfshirje në Natura 2000.
Vlerësimi argumentonte se këto habitate ishin të përhapura në një sipërfaqe të gjerë dhe se zhdukja e tyre në zonën e projektit “nuk do të kishte pasoja të konsiderueshme negative për përhapjen ose mbijetesën e tyre”.
Po kështu, MEnergy mori leje ndërtimi për një impiant fotovoltaik me kapacitet 385 megavat në kufirin mes Cetinjës dhe Nikshiqit, edhe pse në këtë zonë janë evidentuar katër habitate të mundshme Natura 2000 dhe 70 specie të renditura në Listën e Kuqe të IUCN-së.
VNM-ja thotë se projekti do të ketë ndikim të madh negativ mbi habitatet dhe speciet bimore e shtazore, duke vënë në dukje se biodiversiteti i zonës nuk është unik. “Disa habitate do të shkatërrohen, ndërsa të tjera do të degradohen”, thuhet në vlerësim.
“Përbërja e komuniteteve ekzistuese bimore dhe shtazore do të ndryshojë.”
Avramoski tha se zonat ku gjenden habitate të propozuara Natura 2000, specie endemike dhe specie të përfshira në Listën e Kuqe të IUCN-së kërkojnë kujdes të veçantë.
“Fakti që një zonë nuk është ende e mbrojtur zyrtarisht nuk do të thotë se ajo ka vlerë të ulët ekologjike ose se është automatikisht e përshtatshme për zhvillim”, tha ai. “Në të njëjtën kohë, prania e vlerave të rëndësishme të biodiversitetit nuk do të thotë automatikisht se çdo projekt është i pamundur.”
Megjithatë, shtoi ai, projekte të tilla duhet t’i nënshtrohen një “vlerësimi rigoroz, transparent dhe të bazuar në të dhëna shkencore”.
“Atje ku ndikimet e konsiderueshme nuk mund të shmangen ose të zbuten në mënyrë të mjaftueshme, projekti duhet të ridizenjohet, të zhvendoset ose të mos zbatohet në formën e propozuar.”
Qeveria përshpejton procedurat e lejeve
Ndryshimet në Ligjin e Malit të Zi për Përdorimin e Energjisë nga Burimet e Rinovueshme, të miratuara nga parlamenti më 31 korrik, parashikojnë procedura më të shpejta për dhënien e lejeve.
Ndryshimet i mundësojnë shtetit të përcaktojë paraprakisht zonat e përshtatshme për zhvillimin e projekteve të energjisë diellore, të erës dhe hidrocentraleve – të ashtuquajturat zona të përshpejtimit të energjisë së rinovueshme – ku projektet do të konsiderohen me interes mbizotërues publik dhe do t’i nënshtrohen procedurave të thjeshtuara.
Nisma qytetare Save Brezna ka paralajmëruar se ndryshimet nuk ofrojnë mbrojtje të qartë për vendbanimet, pronën private, tokat bujqësore, burimet ujore, pyjet, zonat Emerald apo rrjetin e ardhshëm Natura 2000.
Ajo paralajmëroi gjithashtu se statusi i “interesit mbizotërues publik” mund të kthehet në një “çek të bardhë për fitim privat”.
“Për qytetarët, kjo do të thotë se nëse toka, fshati ose mali juaj shpallet një herë si ‘zonë përshpejtimi’, një projekt mund të kalojë përmes një procedure të shkurtuar, ndërsa ju do të mbeteni të argumentoni më pas se një linjë transmetimi, nënstacion, rrugë, bateri apo park diellor po ndryshon jetën tuaj dhe vlerën e pronës suaj”, tha nisma.
Shoqata e Ekologëve të Malit të Zi dhe rrjeti CEE Bankwatch kanë kritikuar gjithashtu afatin e ri prej gjashtë muajsh për vlerësimin e projekteve që mund të kenë ndikime të konsiderueshme mbi natyrën, si dhe kufizimet mbi mundësinë për plotësimin e dokumentacionit të projekteve.
Ligji përshpejton gjithashtu vendimmarrjen paraprake për të përcaktuar nëse kërkohet një vlerësim i plotë i ndikimit në mjedis. Autoritetet do të kenë deri në 45 ditë kohë për të marrë një vendim, ose 30 ditë kohë për projektet më të vogla dhe përmirësimet e kapaciteteve ekzistuese.
Analisti i energjisë Almir Muhamedbovic tha se vlerësimet e ndikimit në mjedis duhet të mbeten një kërkesë e detyrueshme dhe se komunitetet lokale duhet të përfshihen aktivisht në diskutimin e tyre.
“Edhe pse investitorët shpesh pretendojnë se impiantet fotovoltaike nuk kanë ndikim në mjedis, rrëshqitjet e mëdha të dheut në Bosnje dhe Hercegovinë tregojnë të kundërtën”, tha Muhamedbovic për BIRN. “Reshjet e dendura mund të jenë veçanërisht të rrezikshme pranë parqeve të mëdha fotovoltaike, ku panelet e bëjnë më të vështirë përthithjen e ujit nga toka. Kjo mund të krijojë rrjedha të vrullshme uji, të cilat mund të shkaktojnë erozion dhe rrëshqitje dheu.”
Pyjet në rrezik në Ulqin
Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit nuk iu përgjigj pyetjeve të dërguara në adresën e saj zyrtare të emailit, por Darko Saveljic, ornitolog i punësuar në Sektorin e Mbrojtjes së Natyrës pranë Agjencisë, foli për BIRN, duke thënë se ndikimi i impianteve fotovoltaike varet mbi të gjitha nga vendi ku ndërtohen.
“Se sa miqësore janë ato me mjedisin, kjo varet nga vendndodhja e tyre”, tha Saveljic. “Për investitorët është gjithmonë më e lehtë t’i ndërtojnë në toka bujqësore ose fusha të sheshta, sesa në terrene shkëmbore. Por në raste të tilla, energjia diellore nuk është miqësore me mjedisin.”
Ai tha se Agjencia kishte marrë disa aplikime që përfshinin toka bujqësore, të cilat zënë vetëm një pjesë të vogël të territorit të Malit të Zi. “Investitorët donin t’i kthenin këto zona në impiante fotovoltaike, pa parë ndonjë problem në këtë”, tha ai.
Investitori Predrag Mirjanic planifikon një projekt të tillë në tokë bujqësore brenda Parkut Natyror të mbrojtur të Lumit Zeta. Sekretariati për Planifikimin Urban dhe Mbrojtjen e Mjedisit i Danilovgradit refuzoi të miratonte VNM-në për shkak të ndikimit të mundshëm në zonën e mbrojtur. Ai urdhëroi dy herë investitorin ta rishikonte vlerësimin.
Vendimi i Sekretariatit thoshte se pjesë të VNM-së ishin kontradiktore dhe përmbanin mangësi të mëdha në përshkrimin dhe vlerësimin e ndikimeve mbi biodiversitetin. Në të vihej në dukje se seksioni për dëmet ndaj specieve bimore dhe shtazore përmendte heqjen e shtresës së sipërme të tokës, por nuk vlerësonte pasojat për florën dhe faunën, veçanërisht për speciet me rëndësi kombëtare dhe ndërkombëtare.
Sipas Sekretariatit, investitori gjithashtu nuk kishte përcaktuar masa konkrete për reduktimin e ndikimit mbi speciet me rëndësi.
Pasi Mirjanic iu drejtua Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit, Agjencia vendosi më 19 mars se projekti nuk kishte nevojë për një VNM të plotë. Ajo arriti në përfundimin se masat zbutëse të propozuara do të bënin që projekti të mos kishte ndikim të konsiderueshëm negativ në mjedis.
VNM-ja është e detyrueshme për centralet energjetike me kapacitet 300 MË ose më shumë. Për impiantet më të vogla, Agjencia për Mbrojtjen e Mjedisit ose autoriteti përkatës komunal vendos nëse ajo kërkohet.
Kur kërkojnë një vendim të tillë paraprak, investitorët duhet të paraqesin përshkrimin e vendndodhjes, projektit dhe ndikimeve të tij të mundshme në mjedis.
Autoriteti kompetent duhet të shpjegojë arsyet për vendimin nëse një VNM është apo nuk është e nevojshme.
Investitori nuk mund të nisë ndërtimin ose të marrë lejen e shfrytëzimit pa një VNM të miratuar ose pa një vendim se VNM-ja nuk kërkohet.
Pas një ankimi të Saveljic, Ministria e Ekologjisë, Zhvillimit të Qëndrueshëm dhe Zhvillimit të Veriut e anuloi vendimin e Agjencisë më 14 maj dhe e ktheu çështjen për rishqyrtim.
Lumi Zeta është identifikuar në Udhëzuesin e Malit të Zi për Integrimin e Biodiversitetit në Planifikimin Hapësinor si Zonë Kyçe e Biodiversitetit, KBA, dhe si zonë me rëndësi ndërkombëtare për shpendët, IBA.
Një dokument i ministrisë evidenton në këtë zonë nëntë lloje habitatesh Natura 2000 dhe 167 specie me rëndësi për ruajtjen e natyrës.
Avramoski tha se zhvillimi i energjisë së rinovueshme dhe ruajtja e biodiversitetit duhet të harmonizohen përmes planifikimit strategjik hapësinor, përpara se të miratohen projektet individuale.
Sipas tij, zgjerimi i energjisë së rinovueshme duhet të bazohet në të dhëna shkencore dhe të përshtatet me nevojat e natyrës.
“Kjo do të thotë të identifikohen zona të përshtatshme për zhvillimin e energjisë së rinovueshme, si dhe zona ‘ku nuk duhet ndërhyrë’ ose zona me rrezik të lartë, ku zhvillimi do të sillte ndikime të papranueshme mbi biodiversitetin”, tha Avramoski.
“Mali i Zi ka potencial të madh për energjinë e rinovueshme, por ky potencial duhet të zhvillohet në një mënyrë që mbron trashëgiminë e jashtëzakonshme natyrore të vendit.”
Ky artikull u realizua me mbështetjen e Earth Journalism Network të Internews.
