“Fundi i historisë”, 37 vjet më vonë Fukuyama i kthehet teorisë – a ka ndryshuar mendim?

OP/ED

Gazeta Express

05/09/2026 23:20

Shkruan: Jonathan Freedland.

Nuk ka shumë intelektualë publikë që mund të thonë se janë cituar nga kapiteni James T. Kirk i anijes kozmike Enterprise, por Francis Fukuyama është një prej tyre. Në filmin Star Trek VI: The Undiscovered Country, personazhi i luajtur nga William Shatner është në një gjendje meditative dhe flet me kancelarin klingon. “Disa njerëz mendojnë se e ardhmja do të thotë fundin e historisë,” mediton Kirk. “Epo, ne ende nuk kemi mbetur pa histori.”

Kur filmi doli në vitin 1991 dhe në vitet që pasuan, dëgjoje shpesh komente të tilla. Ato ishin referenca ndaj një teze aq të famshme, saqë pothuajse nuk kishte nevojë të shpjegohej. Ajo u shfaq për herë të parë në një ese prej 15 faqesh të shkruar nga Fukuyama, atëherë një studiues 36-vjeçar në një institut kërkimor, e cila u botua në revistën Interesi Kombëtar një revistë amerikane e politikës së jashtme me prirje të djathta, në verën e vitit 1989. Në titull kishte një pikëpyetje: Fundi i Historisë?. Në formën e librit, tre vjet më vonë, ajo u bë The End of History and the Last Man (“Fundi i historisë dhe njeriu i fundit”). Por këto ishin hollësi që, siç do të shohim, humbën rrugës.

Eseja e bëri autorin e saj të njohur ndërkombëtarisht dhe i dha shtysë një karriere si politolog, filozof dhe analist, i specializuar në politikën e jashtme dhe ekonominë politike. Këshillat e Fukuyamës u kërkuan nga qeveri dhe borde drejtuesish në mbarë botën, nga nivelet më të larta drejtuese të Ford-it deri te tenda e diktatorit libian Muammar Gaddafi. Por, siç është e qartë nga kujtimet e tij të reja – të cilat janë më pak një autobiografi tradicionale dhe më shumë historia e një jete të ndërtuar rreth ideve, duke rikthyer ndryshimet intelektuale dhe ndarjet akademike dhe që, në kontrast, përmend shumë pak martesën 40-vjeçare të autorit – ajo ese u bë gjithashtu një lloj barre.

E pyes se si ndihet për atë artikull. Ndoshta siç mund ta kenë parë Beatles këngën e tyre të madhe të suksesit, She Loves You ( Ajo të do): mirënjohës për suksesin, por të lodhur nga detyrimi për ta përsëritur vazhdimisht.

“Epo, pak nga të dyja,” thotë Fukuyama, tashmë 73 vjeç, gjatë një videotelefonate nga Kalifornia, përmes një kompjuteri të cilin, meqë ra fjala, e ka ndërtuar vetë. “Sigurisht që mendoj se nuk do të kisha marrë vëmendjen që mora po të kisha përdorur një titull tjetër. Pra, kjo bëri ndryshim.”

Por ka pasur edhe një anë negative. “E dini, marr këto komente qesharake në internet. Nëse postoj një foto të nipërve dhe mbesave të mi, thonë: ‘Oh, unë mendova se ishte fundi i nipërve dhe mbesave.’”

Problemi, sipas Fukuyamës, është një keqkuptim 37-vjeçar – një keqkuptim që zuri rrënjë sapo eseja u botua. Falë asaj fraze të thjeshtë dhe të paharrueshme – “fundi i historisë” – njerëzit supozuan se Fukuyama po argumentonte se, me përfundimin gradual të Luftës së Ftohtë dhe me Murin e Berlinit gati për të rënë, konfliktet njerëzore, madje edhe vetë ngjarjet njerëzore, po i afroheshin fundit. Se të gjitha debatet e mëdha ishin zgjidhur, se nuk do të kishte më luftë dhe se e gjithë bota ishte gati të jetonte nën demokracinë liberale të stilit amerikan. Siç e shpreh ai në librin e tij të ri, In the Realm of the Last Man ( Në Mbretërinë e Njeriut të Fundit), kjo u interpretua si një shprehje e “triumfalizmit liberal naiv dhe gjatë tri dekadave të fundit më është bërë disa herë në javë pyetja nëse doja të tërhiqja argumentin tim. Kam shkruar mijëra fjalë dhe kam dhënë dhjetëra intervista duke u përpjekur t’i përgjigjem kësaj pyetjeje.”

Në fakt, më thotë ai, kjo ishte “një nga arsyet për të shkruar kujtimet: që më në fund ta shpjegoja në mënyrë shumë të qartë se çfarë synoja të thosha, në çfarë mënyrash gabova dhe në çfarë mënyrash besoj se ende kam të drejtë”. Libri e bën të qartë se argumenti i tij ishte një argument i nuancuar, i nxjerrë nga mendimi hegelian dhe i frymëzuar nga një interpretues i mëparshëm i Hegelit, Alexandre Kojève, nga i cili Fukuyama mori atë titull kaq të rëndësishëm

Sipas Kojève, fundi i historisë ishte momenti kur shfaqej një parim ose një grup idesh që nuk mund të përmirësohej më tej për sa i përket aftësisë së tyre për të kënaqur qeniet njerëzore që jetonin në një sistem të formuar prej tyre. Vetë Kojève, me një farë loje intelektuale, kishte propozuar vitin 1806 si fundin e historisë, pasi pikërisht atëherë, falë mposhtjes së monarkisë prusiane në Betejën e Jena-Auerstedt, Napoleoni solli në zemër të Evropës së vjetër kodin që mbante emrin e tij – kuadrin ligjor që kishte dalë nga Revolucioni Francez. Siç shkruan Fukuyama, revolucioni i vitit 1789 “vendosi parimet themelore të një rendi modern liberal, përkatësisht dy parimet e lirisë dhe barazisë, ose barazisë së lirisë”.

Sigurisht, këto parime nuk u zbatuan menjëherë dhe as plotësisht: edhe ndërsa Napoleoni përparonte në Evropën Qendrore, autoritetet koloniale franceze po shtypnin një revoltë skllevërish në Haiti. “Por pikëpamja e Kojève ishte se, sapo ideja e lirisë universale të dilte në qarkullim, ishte vetëm çështje kohe që këto parime të pranoheshin dhe të zbatoheshin në mbarë botën.” Edhe nëse koha e nevojshme do të matej me shekuj dhe gjatë rrugës do të kishte plot ngjarje – përfshirë dy luftëra botërore.

Ky ishte thelbi i argumentit që Fukuyama po bënte në vitin 1989. Jo se demokracia liberale ishte perfekte, se ishte arritur kudo dhe se të gjitha konfliktet kishin marrë fund. Por se provat ishin bërë bindëse se nuk ekzistonte ndonjë parim apo sistem tjetër udhëzues më i mirë. Dhe Fukuyama ende e mbron këtë pikëpamje.

“Për më shumë se 30 vjet, kam thënë se po kërkoj një sistem alternativ që pretendon të jetë më i kënaqshëm për qeniet njerëzore sesa demokracia liberale. Dhe kanë dalë një numër kandidatësh. Disa prej tyre, mendoj, janë shumë të pabesueshëm.” Ai përmend teokracinë e stilit iranian si një kandidat të tillë. Modeli kinez është një pretendent më serioz. Si një sistem autoritar, thotë ai, ai mund të marrë vendime në mënyrë më efikase sesa demokracia liberale. “Pra, pyetja për mua është: a është edhe ky një sistem i qëndrueshëm? A do ta shohim këtë [model të përsëritur] në vende të tjera pas 30 vitesh? Dhe kjo ende mbetet një pyetje e hapur.” Nëse gjatë brezit të ardhshëm Kina rezulton shumë më e suksesshme se SHBA-ja, me një model që mund të eksportohet dhe që plotëson nevojat njerëzore, atëherë Fukuyama premton se do të jetë “plotësisht i gatshëm të pranojë se kam gabuar në premisën themelore”.

Ai pranon gjithashtu se konsensusi aktual mbi demokracinë liberale është larg së qenit universal dhe se veçanërisht e cenueshme është pjesa “liberale” e kësaj ideje – besimi te kufizimet dhe kontrollet mbi pushtetin e zgjedhur. Ai shkruan se kjo ndodh pjesërisht sepse mbështetja për këto kufizime ka qenë shpesh e varur nga kujtesa kolektive se sa i rrezikshëm mund të bëhet një botë pa to. Një brez i ri që ka njohur vetëm paqe dhe prosperitet dhe për të cilin tiranitë e mesit të shekullit XX janë histori e lashtë, do të jetë vetëm në mënyrë të zbehtë i vetëdijshëm për rreziqet e një sundimi të pakufizuar dhe joliberal.

Por, me siguri, Donald Trump, i lindur vetëm një vit pas mposhtjes së nazizmit, është dëshmi e gjallë se afërsia me atë histori të errët vështirë se nënkupton respekt për kufizimet e vendosura nga demokracia liberale? Si ta shpjegojmë shpërfilljen e presidentit amerikan ndaj këtij rreziku?

“E dini, kjo është një nga ato pyetjet e mëdha psikologjike që historianët e ardhshëm do të duhet t’i përgjigjen. Ai ka pasur këtë tërheqje të çuditshme jo vetëm ndaj Rusisë së sotme dhe Vladimir Putinit, por që në vitet 1980, ai vizitoi Moskën. Ai publikoi reklama të mëdha në faqe të plota gazetash duke sulmuar NATO-n qysh atëherë, kur ne ishim ende në mes të Luftës së Ftohtë. Dua të them, kjo disi duhet të lidhet me mungesën e çdo lloj busulle morale përtej interesit të tij personal. Në thelb, ai shqetësohet nëse mund të fitojë para dhe, nëse mund të fitosh para në një tirani, për të kjo është në rregull.”

Ia vlen të kuptohet deri në fund se çfarë donte të thoshte Fukuyama gjithë ato vite më parë, sepse, sapo ta bësh këtë, gjen një ide shumë më interesante sesa versionet e reduktuara në një frazë të tezës së tij. Paragrafi i fundit i esesë së tij origjinale deklaronte: “Fundi i historisë do të jetë një kohë shumë e trishtueshme.” Me pyetjen themelore të politikës praktikisht të zgjidhur, edhe pse larg së qenit e realizuar, “lufta ideologjike mbarëbotërore që nxori në pah guximin, kurajën, imagjinatën dhe idealizmin do të zëvendësohet nga llogaritjet ekonomike, zgjidhja e pafund e problemeve teknike, shqetësimet mjedisore dhe përmbushja e kërkesave të sofistikuara të konsumatorëve”. Siç shkruan tani Fukuyama: “Qenia që shfaqet në fund të historisë është zakonisht dikush i zhveshur nga lufta, rreziku dhe ambicia, dikush që filozofi Nietzsche e quajti ‘Njeriu i Fundit’. Ne kemi jetuar në mbretërinë e Njeriut të Fundit prej njëfarë kohe tashmë.” Pasi kjo ide zbërthehet, edhe ata që kundërshtojnë interpretimin e Fukuyamës për vitin 1989 do të pranojnë se ai kishte një parandjenjë të jashtëzakonshme për atë që do të vinte.

Sepse ajo që ai parashikonte ishte se shoqëritë demokratike liberale mund të ishin të afta të siguronin stabilitet dhe një nivel relativ rehatie materiale, por kjo do të linte ende diçka të thellë të mungonte. Ai i referohet konceptit të Sokratit, thymos, ose shpirtit luftarak: asaj pjese të shpirtit që dëshiron respektin ose vlerësimin e qenieve të tjera njerëzore. Njeriu i fundit mund t’i ketë plotësuar nevojat e tij themelore ekonomike, por do të zemërohej nëse do të besonte se nuk po merrte njohjen që i takonte. Në thelb, kjo është dëshira e thjeshtë që dinjiteti i barabartë i secilit të respektohet.

Duke lexuar këto pasazhe, është e vështirë të mos mendosh për rritjen mbarëbotërore të populizmit nacionalist dhe veçanërisht për lëvizjen MAGA. “Masa e njerëzve që vijnë në mitingjet e Donald Trump ndiejnë se elitat liberale nuk i kanë respektuar,” thotë Fukuyama. “Një nga gjërat që e çoi Trumpin në majë të sistemit politik amerikan është kuptimi i tij se ata po trajtoheshin pa respekt dhe se ai gjeti një mënyrë për t’u folur në një mënyrë që nuk shfaqte atë lloj përçmimi. Ai nuk përdor fjalë të mëdha. Tregon histori budallaqe që ata i konsiderojnë shumë qesharake dhe, e dini, njerëzit e arsimuar tmerrohen prej tyre.

Kjo, thotë ai, është një sfidë kryesore për demokratët. “Nëse vërtet dëshironi ta zgjidhni këtë problem të respektit të shpërndarë në mënyrë të barabartë … bëhet fjalë edhe për të dëgjuar, edhe për të folur. Mendoj se shumë politikanë të elitës në të vërtetë nuk i dëgjojnë njerëzit që nuk janë si ata. Ata nuk i dëgjojnë domosdoshmërisht njerëzit e zakonshëm dhe gjithashtu nuk dinë se si t’u flasin njerëzve të zakonshëm.” Ai vëren dëshpërimin e demokratëve “që kërkojnë kandidatë nga klasa punëtore që mund t’i mbështesin” në zgjedhjet afatmesme të nëntorit, por thotë se “shpërndarja e barabartë e respektit kërkon si politika që shpërndajnë përfitimet materiale në mënyrë më të barabartë, ashtu edhe një lloj tjetër diskursi politik”. Në këtë kontekst, atij i pëlqen figura e ish-kryetarit të bashkisë së Çikagos dhe kandidatit të mundshëm presidencial për vitin 2028, Rahm Emanuel, një njeri me sjelljen e një luftëtari rruge, i cili gjithashtu, thotë Fukuyama, është “shumë qesharak”.

Tipari tjetër përcaktues i Njeriut të Fundit është etja për një kauzë, për një përballje jetë a vdekje që mund t’i japë kuptim jetës së tij. Në vitin 1989, Fukuyama parashikonte “një nostalgji të fuqishme” për epokën kur beteja të tilla zhvilloheshin dhe edhe kjo tingëllon si një parandjenjë e epokës sonë. “Në thelb, po jetojmë në një kohë vërtet të çuditshme,” thotë ai tani. Ai kthehet te Gjermania e viteve 1930. “Sapo kishin humbur një luftë të tmerrshme, me miliona viktima. Pastaj hiperinflacioni. Të gjitha kursimet e njerëzve zhduken. Ke paqëndrueshmëri në rrugët e Republikës së Vajmarit dhe, pra – nuk është një justifikim – por mund ta kuptosh disi pse njerëzit do të tërhiqeshin nga ideologjitë ekstremiste në atë pikë. Por kjo nuk është bota në të cilën po jetojmë në vitin 2026. E dini, ne jemi në të vërtetë mjaft të qëndrueshëm, paqësorë. E megjithatë gjen njerëz si në të majtë, ashtu edhe në të djathtë, që thonë: ‘Kjo është bota më e keqe e mundshme.’ Në Amerikë kemi të djathtën MAGA që thotë se Amerika po vdes. Po vritet nga pala tjetër. Dhe është shumë e vështirë të kuptosh se si mund ta argumentojnë këtë me çfarëdo lloj vetëdijeje historike.”

Por, të paktën për të majtën, a nuk ka luajtur kriza klimatike një rol në krijimin e kësaj gjendjeje të dënimit ekzistencial? Fukuyama dyshon. “Jam ulur në Kaliforni. Është një temperaturë e rehatshme prej 70 gradësh [21 gradë celsius]. E dini, nuk po digjem si ju në Evropë, kështu që ndoshta është thjesht situata ime personale. Por mendoj se klima ende mbetet një gjë mjaft abstrakte për shumë njerëz.” Ai e drejton gishtin në një drejtim tjetër. “Rrjetet sociale dhe interneti në përgjithësi kanë lejuar këtë shkëputje të madhe midis realitetit material të jetuar dhe asaj që njerëzit përjetojnë online.” Ai përmend legjionet e të rinjve meshkuj në të ashtuquajturën manosphere, që kalojnë ditët duke luajtur lojëra, duke u ushqyer njëkohësisht me një tablo të rreme dhe të zymtë të botës dhe duke dëshiruar një kauzë për të cilën ia vlen të vdesësh, si një ilustrim të fenomenit për të cilin ai paralajmëroi në fjalinë e fundit të esesë së vitit 1989: “Ndoshta pikërisht kjo perspektivë e shekujve të mërzitjes në fund të historisë do të shërbejë për ta nisur përsëri historinë.”

Në librin e ri ka një kapitull, titulli i të cilit lë të kuptohet për historinë tjetër që tregon kujtimet: On Changing Your Mind (“Për ndryshimin e mendimit”). Fukuyama ka bërë udhëtimin relativisht të rrallë politik nga e djathta drejt së majtës. Ish-zyrtar në administratat e Reaganit dhe Bushit, ai tregon për kohën e tij si dishepull i studiuesit të njohur konservator Allan Bloom dhe si pjesë e grupit të mendimtarëve neokonservatorë që përgatitën terrenin intelektual për pushtimin e Irakut në vitin 2003. Fukuyama hoqi dorë nga mbështetja e tij për atë luftë në shkurt të vitit 2004. Në libër, ai pranon sinqerisht se ajo që e kishte penguar të shkëputej më herët ishte, pjesërisht, më pak ideologjike sesa shoqërore dhe njerëzore: ai nuk donte t’u jepte fund miqësive që i kishte çmuar.

Megjithatë, largimi i tij nga e djathta nuk ishte vetëm në fushën e politikës së jashtme. Ndërsa ish-kolegët e tij mund ta shihnin qeverinë vetëm si një pengesë që duhej larguar nga rruga, studimet e tij mbi shoqëritë në mbarë botën e çuan drejt bindjes se një shtet i aftë është thelbësor. Sikur të konfirmonte se sa larg kishte udhëtuar, një kapitull i librit titullohet Learning to Love Bureaucrats (“Të mësosh t’i duash burokratët”).

E pyes nëse këndvështrimi i tij mbi botën mund të ketë qenë i ndryshëm nga ai i republikanëve dhe konservatorëve të tjerë për shkak të rrënjëve të tij japonezo-amerikane, të cilat përshkruhen me shumë ndjeshmëri në libër. Ai tregon për gjyshen e tij, një “nuse nga fotografia” (picture bride), e cila u largua nga Japonia në moshën 21-vjeçare, kur e hipën në një “anije me avull drejt Los Anxhelosit, krejt e vetme, ku duhej të martohej me një të panjohur 10 vjet më të madh se ajo”, dhe për një xhaxha që mbeti “pa asnjë qindarkë” pasi dyqani që kishte ndërtuar u konfiskua de facto kur ai, ashtu si të gjithë japonezo-amerikanët në bregun perëndimor, u internua gjatë Luftës së Dytë Botërore. A i shihte gjërat ndryshe sepse ishte anëtar i një pakice etnike që kishte përjetuar një histori të hidhur përjashtimi?

“Jo, nuk mendoj kështu,” përgjigjet menjëherë. “Gjatë gjithë jetës jam përpjekur të shmang të menduarit për veten si një aziatiko-amerikan, sepse thjesht nuk më pëlqen ajo lloj politike e identitetit. Është e vërtetë që, pas 11 shtatorit, kishte disa njerëz të krahut të djathtë në Shtetet e Bashkuara që thoshin: ‘Epo, duhet t’i fusim arab-amerikanët në kampe.’ Dhe, po, sigurisht që mendova se kjo ishte vërtet e gabuar, bazuar në historinë e familjes sime, por nuk mendoj se kjo më bëri veçanërisht të ndjeshëm ndaj këtyre lloj çështjeve.

Ajo që ia ndryshoi mendjen ishte një botë që po ndryshonte. Edhe nëse ai ende mendon se pyetja e madhe është zgjidhur, ngjarjet kanë rëndësi. Lufta në Irak dhe kriza financiare e vitit 2008 e përmbysën botëkuptimin e tij. Siç e shpreh ai: “Nëse je intelektual dhe beson disa gjëra për përdorimin e forcës ushtarake në politikën e jashtme dhe për tregjet e parregulluara në ekonomi, dhe të dyja këto çojnë në katastrofa të mëdha, duhet t’i rishikosh disa prej këtyre supozimeve.”

Për Francis Fukuyamën, fundi i historisë nuk ka nënkuptuar kurrë fundin e të menduarit.

Artikulli i publikuar në The Guardian.