“Unë nuk do të jem më këtu dhe çfarë do të ndodhë atëherë? Nuk do të ketë asgjë. Dhe ku do të jem kur të iki? Atëherë, vdekja? Jo, nuk dua.”[…]
I botuar në vitin 1886, ky tregim përshkruan jetën e Ivan Iliçit, një borgjezi nga një familje e mirë, me inteligjencë dhe cilësi të kësaj shoqërie, vazhdimisht i shqetësuar për mendimin e eprorëve, të cilët me veprimet e tyre mund të lehtësonin ngjitjen shoqërore. Edhe martesa duket se i përshtatet praktikës së jetës që ai ndoqi në jetën profesionale: u martua më shumë për komoditet emocional dhe social, sesa për dashuri të vërtetë. Gjithçka shkon mirë, derisa protagonisti pëson një aksident banal. Ivan Iliçi pëson një goditje të fortë në ije, një dhimbje që bëhet gjithnjë e më konstante me kalimin e kohës, duke e detyruar të konsultohet me mjekë të shumtë. Prandaj, në situatën e shqetësimit të shkaktuar nga sëmundja, përparësitë e tij ndryshojnë. Duke e mëshiruar veten, ai fillon të bëhet gjithnjë e më i padurueshëm me indiferencën e zhurmshme të njerëzve të shëndetshëm. Askush nuk e kupton dhe nuk e dëgjon, përveç një muzhiku, një fshatar, i cili që nga dita e aksidentit kishte filluar të kujdesej për të, për më tepër me një qëndrim të karakterizuar nga një qetësi e jashtëzakonshme. Prandaj, sëmundja e shtyn të rishikojë të gjithë shkallën e vlerave që i kishin frymëzuar jetën, duke e udhëhequr për të kuptuar të vërtetën: gjithçka ishte e rreme, si në jetën familjare, ashtu edhe në punë. Mirëpo, në fund të jetës gënjeshtra tërhiqet dhe Ivan Iliçi arrin të vdesë i qetë, me një buzëqeshje në buzë.
“Kaini është njeri, njeriu është i vdekshëm, Kaini është i vdekshëm”: rreth këtij silogjizmi vërtitet agonia e gjatë e protagonistit të kësaj historie të përsosur, i cili vetëm në çastin e vdekjes kupton se kjo deklaratë i përket edhe atij, se edhe ai është thjesht një njeri, si gjithë të tjerët. Prandaj ai detyrohet të përjetojë një epifani të ankthshme dhe të pamëshirshme, duke kuptuar se gjatë gjithë jetës ai ka ndërtuar vetëm një trillim, me besimin se po bën diçka të jashtëzakonshme, e cila tashmë shkërmoqet gjatë sëmundjes, pa pritur as vdekjen e tij. Mendimet e protagonistit mishërojnë ato të secilit prej nesh, na shtyjnë të mendojmë se problemet e të tjerëve, ato të “Kainit”, si sëmundja apo vdekja, nuk na shqetësojnë, ne jemi imun ndaj tyre, derisa detyrohemi t’i përballojmë.
Agonia e ndjerë nga protagonisti, teksa rishikon jetën dhe fazat e sëmundjes, me realizimin e zbrazëtirës që e rrethon, e bëjnë historinë aq tërheqëse, sa lexuesi mund të shpresojë vetëm që vdekja të vijë së shpejti. Megjithatë, është pikërisht në këtë agoni intensive dhe të kthjellët që Ivan Iliçi, në vetëdijen e vdekjes, është ndoshta me të vërtetë ai vetë dhe, për herë të parë, me të vërtetë jeton. Stili i tregimit është thjesht i përsosur, i mprehtë dhe i drejtpërdrejtë, i ftohtë si reflektimet që përshkruan, ndoshta vepra ideale me të cilën mund t’i afrohemi Tolstoit, që na lejon të kuptojmë stilin dhe njohuritë e thella që kishte për shpirtin njerëzor.