“Jemi dakord se dhuna është e gabuar, jemi dakord se abuzimi psikologjik është një formë dhune dhe gjithashtu jemi dakord se këta persona duhet të ndahen. Por kjo nuk është e mundur, sepse nuk kanë ku të shkojnë”, thotë sociologia Blanka Nyklova, duke iu referuar gjetjeve të një studimi mbi pengesat për trajtimin e dhunës në familje.
Megjithëse sistemi ka arritur të nxisë një bashkëpunim më të madh ndërmjet institucioneve, njerëzit që punojnë në to pranojnë se shpesh u mungojnë zgjidhjet efektive.
“Kriza e strehimit është thelluar dhe është dukshëm më e rëndë se sa ishte pesë vjet më parë”, thotë Dana Moree, antropologe në Universitetin Charles, duke përmbledhur rezultatet e disa muajve kërkime në terren. Në projekt bashkëpunoi edhe ekipi i gazetarisë së të dhënave i iROZHLAS.cz, gjatë të cilit dy studiues dhe një redaktor intervistuan dhjetëra ekspertë.
Sipas Moree, ekziston një konsensus i rrallë mes institucioneve se strehimi është një nga pengesat më të mëdha: “Të gjithë e konfirmojnë këtë, nga punonjësit socialë te policia dhe organizatat jofitimprurëse. Nuk bëhet më fjalë vetëm për njohjen e dhunës; sistemi ka bërë përparim në këtë drejtim. Problemi është se, edhe kur e vlerësojnë situatën, nuk kanë në dispozicion zgjidhje të përshtatshme.”
Rritja e kostove të strehimit
Republika Çeke renditet ndër vendet me situatën më të keqe sa i përket papërballueshmërisë së banesave, si për banesat në pronësi, ashtu edhe për ato me qira. Çmimet e pasurive të paluajtshme po i afrohen niveleve të vendeve më të pasura të Perëndimit, por të ardhurat e njerëzve nuk ecin me të njëjtin ritëm. Në Pragë, për shembull, duhen 15 paga mesatare vjetore për të blerë një apartament, duke e renditur qytetin të tretin nga fundi në Evropë. Sipas një analize të Deloitte të vitit 2025, vetëm Amsterdami dhe Athina kanë apartamente edhe më pak të përballueshme.
Në Brno duhen 14 paga vjetore, duke e renditur qytetin në vendin e pestë në Evropë. Në Ostravë, një person me të ardhura mesatare do të duhej të punonte për 11 vjet pa shpenzuar asgjë.
Situata është e ngjashme edhe për banesat me qira. Gjetja e një banese të përballueshme me qira në Republikën Çeke është po aq e vështirë sa ishte gati 20 vjet më parë, ndërsa një raport i Ministrisë së Zhvillimit Rajonal e rendit vendin ndër katër vendet e OECD-së me situatën më të keqe në këtë drejtim. Kjo ndihet më së shumti nga banorët e Pragës, ku qiraja konsumon deri në një të tretën e të ardhurave mujore të një familjeje – dy herë më shumë se në qendrat urbane më të vogla.
Kontratat e reja të qirasë përbëjnë vetëm një pjesë të vogël të të gjitha kontratave të qirasë të lidhura çdo vit. Analiza e ministrisë tregon se qiraja mesatare për kontratat ekzistuese dhe aktive është rritur me 56 për qind që nga viti 2014. Megjithatë, sipas të dhënave të Deloitte, rritja e çmimeve për apartamentet e nxjerra rishtazi në treg është edhe më e theksuar: qiratë e kërkuara janë rritur me 80 për qind që nga i njëjti vit, ndërsa të ardhurat mediane janë rritur vetëm me 53 për qind.
Hapësira të sigurta vetëm në letër
“Viktimat qëndrojnë me partnerët abuzues për muaj më gjatë nga sa do të duhej, pikërisht sepse nuk arrijnë të gjejnë strehim. Para së gjithash, për shkak të kostos – gratë thjesht nuk largohen nga këto marrëdhënie në një gjendje më të mirë financiare. Përkundrazi, ato duhet të kursejnë fshehurazi para për depozitën e garancisë dhe qiranë”, thotë Daniela Klezlova, avokate në organizatën proFem, e cila fokusohet te dhuna në familje dhe dhuna seksuale.
Për më tepër, shumë prej klienteve janë me leje lindje. Nënat e vetme me fëmijë konsiderohen një grup me rrezik të lartë nga pronarët privatë. “Pronarët shpesh kanë frikë nga zhurma ose se një grua me leje lindje nuk do të jetë në gjendje të paguajë qiranë”, shton Klezlova.
Këtë e konfirmon edhe një prej punonjësve të policisë që mori pjesë në studim. “Ne raportojmë abuzuesin. Më vjen keq që veçoj burrat, por zakonisht kështu është. Viktima ka të ngjarë të jetë financiarisht e varur prej tij, ndaj nuk mund të përballojë qiranë, energjinë elektrike… Ai thjesht mund t’ia ndërpresë shërbimet ose të ndalojë pagesën e faturave. Por çfarë ndodh me të? Në përgjithësi, kjo çështje thjesht nuk zgjidhet. Gjendja financiare është një nga arsyet pse viktimat kthehen”, tha ai.
Megjithëse Ligji i ri për Strehimin Social në vend i njeh viktimat e dhunës në familje si një grup veçanërisht të cenueshëm (ndërkohë, të dhënat e Ministrisë së Punës dhe Çështjeve Sociale tregojnë se rreth 26 për qind e banorëve të strehimit social kanë përjetuar dhunë në familje), zbatimi në praktikë përballet me kufizime serioze. Ndërtimi i banesave sociale financohet kryesisht nga fondet evropiane.
Megjithatë, strehimi afatshkurtër për raste krize (apartamentet e krizës), ku një viktimë mund të qëndrojë gjatë ditëve ose javëve të para pas largimit nga abuzuesi, nuk mbështetet fare nga fondi më i madh evropian (IROP). Për këtë arsye, operatorët e qendrave të specializuara duhet të sigurojnë fonde përmes projekteve të përkohshme, granteve qeveritare dhe donacioneve private.
Për shembull, qendra Port, e cila u shërben 1,600 klientëve në vit dhe ofron strehim të sigurt emergjent, ka jo më pak se 38 burime të ndryshme financimi.
Situatën e rëndon edhe frika e nënave se mund të humbasin kujdestarinë e fëmijëve për shkak të situatës së tyre të përkohshme të strehimit.
“Gratë shpesh nuk duan të përdorin strehimin për raste krize ose strehat e zakonshme. Ato kanë frikë se, në procedurat e mëvonshme për kujdestarinë e fëmijëve, gjykata do të vendosë se këto ambiente nuk ofrojnë kushte të përshtatshme për rritjen e fëmijëve”, thotë avokatja Klezlova.
“Strehat, natyrisht, përmbushin standardet higjienike, por frika e viktimave është aq e madhe, saqë ato nuk kërkojnë fare strehim emergjent. Në vend të kësaj, përpiqen të gjejnë një banesë me qira në tregun e lirë. Por kjo e zgjat ndjeshëm kohën gjatë së cilës ato mbeten të ekspozuara ndaj dhunës”, shton ajo.
Llojet e strehimit
- Strehim emergjent për raste krize: Ofron strehim të menjëhershëm në një moment rreziku akut, zakonisht për një javë. Qëllimi është të garantojë sigurinë menjëherë pas largimit nga abuzuesi, si dhe një stabilizim bazë psikologjik.
- Strehim në qendra pritëse: Strehim që zakonisht ofrohet për disa muaj ose një vit. Nëse bëhet fjalë për një strehë të specializuar për viktimat e dhunës në familje, në ambientet e saj ofrohen shërbime të specializuara – ndihmë psikologjike, ndihmë juridike e kështu me radhë. Disa prej tyre ndodhen në adresa që nuk bëhen publike.
- Strehim social i përballueshëm: banesa standarde me qira, e ofruar nga bashkia ose shteti, pa lidhje me shërbimet sociale. Ajo u shërben ose personave që largohen nga strehat dhe kanë nevojë të rimëkëmben e të jetojnë në mënyrë të pavarur, ose personave që janë në rrezik, por nuk ndodhen në një situatë rreziku akut. Sot, gratë shpesh qëndrojnë me abuzuesin sepse nuk kanë ku të shkojnë. Një apartament me qira të përballueshme do t’u jepte një mundësi reale për t’u larguar përpara se situata të përshkallëzohej në rrezik akut fizik.
Shërbime të specializuara
Nëse një viktimë vendos të largohet nga familja, shpesh përballet edhe me mungesë të kapaciteteve të strehimit në kuadër të shërbimeve sociale. Në Republikën Çeke janë gjithsej 211 streha. Ministria e Punës dhe Çështjeve Sociale i tha iROZHLAS.cz se “rrjeti i shërbimeve është gjithëpërfshirës, i qëndrueshëm dhe i aksesueshëm në mënyrë të barabartë në të gjitha rajonet” dhe se “në Republikën Çeke ka 89 streha për familjet me fëmijë, 59 për personat në krizë dhe 59 për viktimat e dhunës në familje”.
Megjithatë, në përgjigje të pyetjeve vijuese, zyra e shtypit e ministrisë sqaroi: “Shifra prej 59 strehash bazohet në Regjistrin e Ofruesve të Shërbimeve Sociale, ku këto shërbime regjistrohen, ndër të tjera, për grupin e synuar të personave të rrezikuar nga dhuna në familje.”
Problemi është se pjesa dërrmuese e strehave të përmendura nuk janë të përshtatshme për nënat me fëmijë ose për viktimat e dhunës. Kjo sepse ato u shërbejnë përgjithësisht disa grupeve të synuara dhe nuk ofrojnë shërbimet e nevojshme të specializuara.
“Garantimi i sigurisë së klientëve tanë është thelbësor. Në rastin tonë, kjo siguri garantohet nga fakti se streha ndodhet në një adresë private”, thotë Vilma Janouskova, drejtoreshë e organizatës jofitimprurëse Acorus, duke përshkruar veçoritë e shërbimeve për viktimat e dhunës në familje. “Të gjithë anëtarët e stafit janë trajnuar posaçërisht për të punuar me viktima të traumatizuara. Ne ofrojmë këshillim social, ndihmë juridike dhe mbështetje terapeutike si për gratë, ashtu edhe për fëmijët në strehimore.”
Shërbimet për burrat e rrezikuar nga dhuna në familje janë edhe më pak të aksesueshme në Republikën Çeke sesa ato për gratë. Kjo sepse strehat e specializuara për viktimat e dhunës në familje përgjithësisht pranojnë vetëm gra me fëmijë. Burrat – të cilët, sipas studimeve, përbëjnë rreth 12 për qind të të gjitha viktimave të dhunës në familje në popullatë – detyrohen kështu të mbështeten ekskluzivisht te strehat tradicionale kur ndodhen në një situatë krize.
I vetmi burim zyrtar që ka analizuar në detaje disponueshmërinë e shërbimeve sociale për viktimat e dhunës në familje mbetet një studim i porositur nga vetë Ministria e Punës dhe Çështjeve Sociale në vitin 2021. Ministria argumenton se ai mbetet ende relevant.
“Për momentin nuk kemi një analizë më të re. Përfundimet e analizës konfirmojnë se disponueshmëria e shërbimeve të specializuara për personat e rrezikuar nga dhuna në familje dhe dhuna me bazë gjinore është e pamjaftueshme në të gjitha rajonet”, thuhet në përgjigjen e ministrisë.
Megjithatë, vetë analiza thekson se të dhënat në Regjistrin e Ofruesve të Shërbimeve Sociale nuk pasqyrojnë realitetin – dhe se shumë shërbime i rendisin viktimat e dhunës në familje si një prej grupeve të tyre të shumta të synuara, por në realitet nuk kanë standarde cilësie, staf apo procedura sigurie të përshtatura posaçërisht për to.
Problemet në zonat kufitare dhe aty ku takohen rajonet
Një analizë e disponueshmërisë së shërbimeve ka zbuluar se situata është më e keqe në strehat e specializuara, ku mungon 90 për qind e kapacitetit të rekomanduar. Sipas të dhënave të disponueshme nga raporti i sipërpërmendur, në vend ka vetëm tri streha shumë të specializuara, të gjitha të vendosura në Pragë dhe në Rajonin e Moravisë së Jugut. Për banorët e rajoneve të tjera, këto shërbime janë në masë të madhe të paarritshme.
Nëse supozojmë se çdo shërbim i strehimit social është në gjendje të kujdeset për viktimat e dhunës në familje, mungesa arrin në të paktën 681 shtretër. Por nëse llogarisim vetëm ato që janë të specializuara për viktimat e dhunës në familje, shifra është rreth 3,000.
“Që nga fillimi i këtij viti, na është dashur t’u refuzojmë strehimin të paktën 15 grave. Në apartamentin e krizës, ku gratë mund të qëndrojnë për një maksimum prej një jave, na është dashur t’u refuzojmë strehimin nëntë grave. Dhe ende nuk kemi arritur as në gjysmën e vitit”, thotë Janouskova, drejtoreshë e organizatës jofitimprurëse Acorus.
Nëse do të merrnim parasysh të gjitha strehat që u shërbejnë viktimave të dhunës në familje si një prej grupeve të tyre të synuara, do të gjenim se edhe këtu ka dallime të mëdha rajonale.
Ndërsa ndihma është formalisht e disponueshme në të gjithë Republikën Çeke, një shqyrtim më i hollësishëm nxjerr qartë në pah zonat problematike. Situata është më e keqe përgjatë kufijve me vendet fqinje dhe në kufijtë mes rajoneve të ndryshme; kujdesi është më pak i aksesueshëm aty ku takohen rajonet e Olomoucit dhe Moravisë-Silezisë, si dhe në kufirin mes rajoneve Liberec dhe Hradec Kralove.
Ndihma e specializuar për rastet e krizës mungon plotësisht në pesë rajone, ndërsa ekspertët kanë identifikuar boshllëqe të mëdha në disponueshmërinë e qendrave të ndërhyrjes në Vysočina, si dhe në rajonet e Moravisë së Jugut dhe Hradec Kralove.
“Kemi tërhequr vazhdimisht vëmendjen ndaj nevojës për strehim të aksesueshëm. Besoj se duhet të krijohet një kuadër sistematik për të garantuar që të ketë apartamente në dispozicion për trajtimin e rasteve të dhunës në familje, qoftë në nivel bashkie, qoftë në nivel rajonal”, thotë Lucie Paprsteinova, drejtoreshë e qendrës së ndërhyrjes Bily kruh në Ostrava.
Deklaratat e Paprsteinovës mbështeten edhe nga procesverbalet e mbledhjeve të komiteteve për parandalimin e dhunës në familje, ku çështja e strehimit është trajtuar në shumicën e mbledhjeve. Tema më e diskutuar ishte sigurimi i financimit të qëndrueshëm për shërbimet e strehimit.
Organizatat që ofrojnë këto shërbime po përpiqen të mbijetojnë mes pasigurisë financiare. Ndërsa në Evropën Perëndimore financimi institucional i strehave sigurohet drejtpërdrejt nga shteti dhe qeveritë rajonale, në Republikën Çeke këto institucione varen nga grantet në dispozicion.
“Financimi sigurohet çdo vit. Pasiguria qëndron në faktin se procesi i miratimit të granteve është mjaft i gjatë dhe çdo vit duhet të presësh disa muaj për të marrë vesh se sa do të marrësh realisht”, thotë Janouskova, duke vënë në dukje se një sistem i tillë nuk lejon financim dhe planifikim afatgjatë. “Fakti që nuk është e mundur të zgjerohet kapaciteti lidhet gjithashtu me faktin se nuk e di se sa financim do të marrësh – dhe ai nuk mjafton.”
Komiteti i OKB-së për Eliminimin e Diskriminimit ndaj Grave (CEDAË) e ka tërhequr vazhdimisht vëmendjen ndaj situatës së financimit dhe i ka bërë thirrje të fortë Republikës Çeke të sigurojë mbështetje afatgjatë dhe të qëndrueshme për këto shërbime.
Në një deklaratë, Ministria e Punës dhe Çështjeve Sociale tha se i konsideronte rekomandimet e Komitetit CEDAW si një shtysë të rëndësishme. “Ne kemi mbështetur prej kohësh financimin e shërbimeve sociale të specializuara dhe aktualisht po ndërmarrim hapa për të rritur stabilitetin financiar të shërbimeve sociale në përgjithësi, gjë që do t’u sjellë përfitime edhe viktimave të dhunës në familje dhe dhunës me bazë gjinore”, tha ministria.
Realizimi i këtij investigimi u mbështet me një grant nga Journalism Science Alliance.
