Njëzet e pesë vjet pas Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, e cila i dha fund konfliktit të armatosur në Maqedoninë e Veriut midis forcave qeveritare dhe kryengritësve shqiptarë etnikë, marrëveshja e paqes e vitit 2001 mbetet një çështje thellësisht e debatueshme politike dhe shoqërore.
Vasko Popetrevski, gazetar veteran dhe kryeredaktor i 360 Gradë, një prej programeve kryesore të gazetarisë politike dhe investigative në Maqedoninë e Veriut, thotë se marrëveshja e arriti qëllimin e saj më të menjëhershëm: ndaloi luftimet dhe e riktheu procesin politik në institucionet shtetërore.
Popetrevski ishte reporter 25-vjeçar kur mbuloi negociatat nga qyteti i Ohrit, buzë liqenit, në vitin 2001.
Një çerek shekulli më vonë, ai ka kaluar pjesën më të madhe të karrierës së tij duke ndjekur politikën e formësuar nga kjo marrëveshje dhe zbatimi i saj.
Ai argumenton se vendi nuk ka arritur kurrë të krijojë një kuptim të përbashkët për atë që përfaqësonte Ohri apo për konfliktin që e bëri të nevojshme marrëveshjen.
“Gjatë 25 viteve të fundit, fokusi ka qenë tek aspektet normative, ndërsa shumë pak vëmendje i është kushtuar pajtimit”, tha Popetrevski për BIRN në një intervistë me rastin e 25-vjetorit të marrëveshjes.
“Dështimi më i madh, sipas mendimit tim, është se, krahas zbatimit të Marrëveshjes Kornizë, nuk arritëm të ndërtonim një kuptim të përbashkët për të”, thotë ai.
Për shumë shqiptarë etnikë, thotë Popetrevski, Ohri përfaqëson kulmin e një beteje të gjatë për barazi më të madhe dhe njohjen e të drejtave.
Ndërkohë, për shumë maqedonas etnikë, ajo mbetet e lidhur me konfliktin e armatosur dhe me ndjesinë se të drejtat kolektive dhe lëshimet u “imponuan përmes përdorimit të armëve”.
“Njëra narrativë ushqen tjetrën”, vëren ai.
Marrëveshja transformoi peizazhin e vendit
Marrëveshja Kornizë e Ohrit u nënshkrua më 13 gusht 2001 nga presidenti i atëhershëm Boris Trajkovski dhe liderët e katër partive politike më të mëdha të vendit në atë kohë.
Ajo i dha fund muajve luftime midis forcave maqedonase të sigurisë dhe kryengritësve shqiptarë etnikë të Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare.
E negociuar me ndërmjetësimin e fuqishëm të Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara, ajo solli ndryshime kushtetuese dhe ligjore që synonin forcimin e të drejtave dhe përfaqësimit politik të komuniteteve etnike, veçanërisht të shqiptarëve, të cilët përbëjnë afërsisht një të katërtën e popullsisë.
Zbatimi i saj gjatë dekadave pasuese transformoi peizazhin politik dhe institucional të vendit.
Shqipja u bë shumë më e pranishme në jetën publike dhe në institucionet shtetërore, ndërsa mekanizmat për përfaqësim dhe pjesëmarrje të barabartë u bënë pjesë e konsoliduar e sistemit politik.
“Marrëveshja Kornizë nuk duhet të shihet as si një fitore shqiptare, as si një humbje maqedonase”, reflekton Popetrevski.
“Ajo ishte një kompromis që i dha fund konfliktit dhe avancoi të drejtat e komuniteteve, mbi të gjitha të komunitetit shqiptar, duke ruajtur karakterin unitar dhe integritetin territorial të shtetit”, shton ai.
Popetrevski vë në dukje gjithashtu diçka që, sipas tij, shpesh anashkalohet.
“Ndryshimet kushtetuese dhe ligjore nuk e paralizuan sistemin dhe as nuk e bënë atë jofunksional, siç ka ndodhur me disa marrëveshje të tjera të paqes në rajon”, vëren ai.
Megjithatë, shton ai, suksesi politik i marrëveshjes nuk është përkthyer në pajtim të vërtetë.
“Ne nuk bëmë një përpjekje serioze, si shoqëri, për të zhvilluar një narrativë të përbashkët për vitin 2001, e cila do t’u bënte vend si padrejtësive dhe zhgënjimeve që ekzistonin para konfliktit, ashtu edhe viktimave dhe traumës së shkaktuar nga përdorimi i armëve”, thotë Popetrevski.
Sipas tij, vazhdimësia e këtyre narrativave konkurruese është veçanërisht shqetësuese tani që është rritur një brez i lindur pas konfliktit.
“Nëse të rinjtë maqedonas dhe shqiptarë të lindur pas vitit 2001 trashëgojnë armiqësi nga një konflikt që nuk e mbajnë mend fare, kjo tregon më shumë për atë që ne, si shoqëri, nuk kemi arritur të bëjmë gjatë 25 viteve të fundit, sesa për vetë Marrëveshjen Kornizë”, thotë ai.
Mosmarrëveshje të reja për marrëveshjen e vjetër
Përvjetori vjen në një kohë kur Ohri është sërish në qendër të debatit politik.
Bashkimi Demokratik për Integrim (BDI), partia kryesore e shqiptarëve etnikë, e cila u formua nga ish-drejtuesit e kryengritjes dhe ka qenë në qeveri për pjesën më të madhe të kohës që nga përfundimi i konfliktit – përpara se të kalonte në opozitë pas zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 2024 – e ka akuzuar qeverinë aktuale të drejtuar nga VMRO-DPMNE për minimin e marrëveshjes.
Ajo ka vënë në dukje disa zhvillime.
Këtu përfshihen sfidat ndaj kushtetutshmërisë së Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve, kundërshtimi që provimet e jurisprudencës të zhvillohen në shqip, heqja e të ashtuquajturit mekanizëm “Balancer”, që synonte të siguronte përfaqësim të barabartë etnik në punësimin publik, si dhe nisma aktuale për miratimin e një Ligji të ri për Përfaqësim të Drejtë dhe të Barabartë, i cili synon të zëvendësojë sistemin “Balancer”.
Popetrevski, megjithatë, dyshon se ekziston një plan i koordinuar qeveritar për ta çmontuar Marrëveshjen e Ohrit.
“Nuk shoh asnjë bazë për të pretenduar se ekziston një plan i koordinuar për ta çmontuar Marrëveshjen Kornizë”, thotë ai.
“Pas 25 vitesh, është jo vetëm e ligjshme, por edhe e nevojshme të rivlerësohet mënyra se si po funksionojnë zgjidhjet që burojnë nga Marrëveshja Kornizë”, shton ai.
Sistemi “Balancer” ilustron dilemën. I krijuar për të ndihmuar në sigurimin e përfaqësimit të barabartë të komuniteteve etnike në institucionet publike, ai arriti një pjesë të madhe të qëllimit të synuar, thotë Popetrevski, por prodhoi edhe “absurditete”, si rastet e njerëzve që ndryshuan përkatësinë e deklaruar etnike për të siguruar punësim.
Edhe ligji për gjuhët, shton ai, nuk duhet të jetë jashtë shqyrtimit, veçanërisht duke pasur parasysh shqetësimet e ngritura nga Komisioni i Venecias lidhur me disa aspekte të zbatimit të tij, përfshirë përdorimin e gjerë të dygjuhësisë në procedurat gjyqësore.
Në të njëjtën kohë, Popetrevski paralajmëron se nuk duhet anashkaluar efekti i akumuluar i disa çështjeve të diskutueshme që janë ngritur brenda një periudhe të shkurtër.
“Politika nuk zhvillohet në laborator, në një sistem të izoluar”, thotë Popetrevski. Nëse çështjet që lidhen me gjuhën, përfaqësimin e barabartë dhe mekanizmin e Badinterit ngrihen njëkohësisht, kjo mund të krijojë te disa shqiptarë “përshtypjen se ka një hap pas nga viti 2001”.
Prandaj, argumenton ai, çdo ndryshim i marrëveshjes duhet të shoqërohet me një mesazh të qartë politik.
“Nëse zgjidhjet jofunksionale po korrigjohen, duhet të jetë pa asnjë ekuivok e qartë se vlerat dhe parimet themelore kushtetuese nuk po vihen në pikëpyetje”, thekson ai.
Në të njëjtën kohë, Popetrevski e kundërshton pretendimin e BDI-së se ajo është “gardiania” e vetme e Marrëveshjes së Ohrit.
“BDI-ja nuk ka të drejtë ekskluzive për ta interpretuar dhe mbrojtur Marrëveshjen Kornizë”, këmbëngul ai.
Një parti që ka qëndruar në qeveri për gati dy dekada, argumenton ai, mban gjithashtu përgjegjësi për mangësitë e marrëveshjes.
“Nëse çdo kritikë ndaj një zgjidhjeje të caktuar shpallet si sulm ndaj Marrëveshjes Kornizë, atëherë marrëveshja shndërrohet nga një mekanizëm për ndërtimin e kohezionit në një mjet për mobilizim politik të përditshëm”, thotë ai.
Vlerësimi i Popetrevskit është formësuar gjithashtu nga kujtimet e tij personale për vitin 2001.
Në moshën 25-vjeçare, ai raportonte për një nga stacionet televizive kombëtare të vendit kur shpërtheu konflikti. Të raportonte për një luftë në vendin e tij, ndërkohë që përpiqej të ruante distancën gazetareske, ishte një nga sfidat më të vështira profesionale të karrierës së tij.
“Në një konflikt, nuancat zhduken shumë lehtë. Ose je ‘i yni’, ose je ‘i tyre’”, kujton ai.
Në një artikull të shkruar disa vite më parë, ai shkroi se ata në redaksinë e tij që arrinin të ishin “fillimisht gazetarë dhe më pas maqedonas dhe të krishterë” ishin pakicë. Ai thekson se kjo nuk ishte një kritikë ndaj kolegëve të tij, por një pasqyrim i atmosferës së asaj kohe.
Një çerek shekulli më vonë, ai beson se distanca kohore i ka bërë ato nuanca të humbura më të lehta për t’u parë.
“Kishte pakënaqësi të vërtetë mes shqiptarëve lidhur me pozitën e tyre në shtet. Ta pranosh këtë nuk do të thotë të justifikosh marrjen e armëve”, thotë ai.
E kundërta është po aq e vërtetë, shton ai: dënimi i përdorimit të armëve nuk do të thotë mohim se përpara konfliktit ekzistonin probleme serioze.
“Ndoshta gjëja më e rëndësishme që dimë sot është se nuk kishte zgjidhje ushtarake”, vlerëson ai.
Konteksti më i gjerë ndërkombëtar ishte vendimtar. Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian kundërshtuan çdo rishikim të kufijve, edhe pse ndarja dhe ndryshimet territoriale ishin ndër idetë që qarkullonin gjatë konfliktit.
Përtej thjesht “të mos qëllojmë ndaj njëri-tjetrit”
Njëzet e pesë vjet më vonë, Popetrevski beson se Marrëveshja e Ohrit meriton vlerësim për arritjen e asaj që ishte hartuar për të realizuar.
“Ajo përmbushi detyrën e saj të parë dhe më të rëndësishme; ndaloi konfliktin dhe gjakderdhjen dhe e riktheu procesin politik në institucione”, thotë ai.
Por ai shton: “Sot, standardi duhet të jetë më i lartë sesa thjesht të pyesim nëse kemi ndaluar së qëlluari ndaj njëri-tjetrit.”
Sipas tij, prova përfundimtare është nëse vendi ka arritur të kapërcejë pikëpamjen e maqedonasve dhe shqiptarëve si dy komunitete që negociojnë për të njëjtin shtet.
“Suksesi do të vijë kur të mos e perceptojmë më shtetin si diçka që maqedonasit dhe shqiptarët duhet ta ndajnë mes tyre – por si diçka që na përket në mënyrë të barabartë të gjithëve ne”, përfundon ai.
Përvjetori i Ohrit: dy ceremoni të ndara
Në një tregues të dallimeve ende të pazgjidhura, Maqedonia e Veriut shënoi 25-vjetorin e Ohrit me aktivitete të ndara, të organizuara nga qeveria dhe opozita, Bashkimi Demokratik për Integrim (BDI).
Programi i qeverisë, i organizuar nga Ministria për Marrëdhënie Ndërkomunitare nën moton “25 vjet dhe përtej”, nisi të mërkurën me një panel diskutimi ndërkombëtar dhe vazhdoi të enjten me një mbledhje të qeverisë kushtuar marrëveshjes.
Programi i qeverisë përfundon të enjten në mbrëmje me një ceremoni në Urën e Gurit në Shkup, ku do të interpretohet muzikë moderne dhe klasike.
BDI-ja, partia e formuar nga ish-drejtuesit e kryengritjes, të cilët tani e akuzojnë qeverinë për minimin e Marrëveshjes së Ohrit, tha se nuk do të marrë pjesë në ceremoninë në Urën e Gurit.
Në vend të kësaj, nën patronazhin e liderit të saj, Ali Ahmeti, partia po zhvillon aktivitetin e saj për përvjetorin në hotelin Aleksandar Palace në Shkup, me shfaqjen e një dokumentari dhe organizimin e një paneli të veçantë diskutimi.
