Për breza me radhë, muzgu binte mbi fshatin kodrinor Mesotopos në Lesvos, ndërsa nënat u këndonin fëmijëve të tyre ninulla tradicionale.
Njëra nga më të njohurat, e quajtur “kënga e djepit”, nis me vargjet: “Gjumë, ti që merr të vegjlit, eja dhe merre edhe këtë.”
Stavrosi, një bari, kujtoi një tjetër tingull që shoqëronte fundin e ditës: zilet e deleve, “tashmë vetëm një jehonë e largët”.
“Njëri tingull i përkiste shtëpisë sonë, ndërsa tjetri kullotës, por së bashku formësonin netët e këtyre fshatrave,” tha Stavrosi. Megjithatë, ndërsa fëmijët i zinte gjumi, tingujt e zileve të deleve nuk pushonin.
“Ato thjesht vazhdonin të dëgjoheshin deri në agim,” tha ai. “Vetëm tani e kupton se janë zhdukur.”
Mbërrita në Mesotopos në fillim të verës, pas shpërthimit të parë të aftës epizootike në Greqi pas 25 vitesh.
Rasti i parë i variantit SAT1 u zbulua në ishullin Lesvos në mars, duke shkaktuar një nga emergjencat më të mëdha blegtorale në historinë e fundit të Greqisë.
Deri në qershor, tufat e bagëtive ishin zhdukur tërësisht në disa fshatra të ishullit, pasi më shumë se 30,000 dele dhe dhi – nga një popullatë prej rreth 480,000 krerësh në Lesvos – u asgjësuan në përputhje me rregullat e Bashkimit Evropian për kontrollin e sëmundjes.
Edhe fermat që nuk ishin prekur nga virusi iu nënshtruan kufizimeve dhe nuk mund të shisnin produktet e qumështit apo të transportonin kafshët si zakonisht.
Tashmë, vathët e zbrazët dhe heshtja e lënë pas nga kafshët e asgjësuara janë bërë po aq pjesë e peizazhit sa edhe ullishtat.
Zemra e blegtorisë
Më pak se 80 kilometra nga Mitilini, kryeqyteti dhe porti kryesor i Lesvosit, rruga drejt Hrusosit – një fshat i vogël bregdetar në komunën e Mesotoposit – përshkon pjesën perëndimore të ishullit, mes kodrinave të ulëta dhe ullishtave me shpatet e tyre të argjendta, përpara se të arrijë në bregdet.
Rreth mesditës, nxehtësia mbulon arat dhe kallamishtet mezi lëvizin, ndërsa pluhuri vazhdon të qëndrojë pezull mbi anë të rrugës edhe shumë kohë pasi rruga e paasfaltuar i lë vendin asfaltit.
Kur mbërrita në restorantin e familjes, Stavrica, bashkëshortja e Stavrosit, po shtronte tavolinat.
Nga tarraca, Deti Egje shtrihej përtej një vije me pisha, megjithëse duket se askush nuk e vëren më peizazhin. Vetëm pak javë më parë, çifti kishte parë se si tufa e tyre prej rreth 500 delesh dhe dhish ishte asgjësuar në kuadër të përpjekjeve për të frenuar përhapjen e epidemisë.
Ndërsa përgatitej dreka, Stavrosi ecte ngadalë nëpër oborr, duke u ndalur çdo pak hapa për të treguar një mur guri ose një shtrat me lule. “Këtë e kam ndërtuar unë,” tha ai, sikur po ia kujtonte vetes.
Restoranti ka evoluar ndër vite, i formësuar nga ajo që ai e quan “sevdas” – një përkushtim i qetë dhe i përjetshëm – dhe “meraki”, që do të thotë “të lësh një pjesë të shpirtit tënd në atë që bën”.
Pas ditëve të gjata në kantieret e ndërtimit, Stavrosi kthehej në mbrëmje për të vendosur edhe një rresht gurësh ose për t’u kujdesur për bimët para se të binte errësira. Pranë hyrjes qëndronte një shegë, degët e së cilës shtriheshin drejt arave, ndërsa barbaroza dhe rozmarina derdheshin mbi muret e ulëta të kopshtit.
Dreka nisi me lule kungulli të mbushura me oriz dhe erëza aromatike, të pasuara nga lakra të egra dhe marathos të spërkatura me lëng limoni, si edhe djathë ladotyri dhe bukë që sapo kishte dalë nga furra.
I ruajtur për muaj të tërë në vaj ulliri, djathi ladotyri bashkon dy produktet që kanë formësuar Lesvosin prej shekujsh: qumështin e deles dhe ullinjtë. Pak familje mund të mbijetonin vetëm me një burim të ardhurash; shumica ndanin kohën mes tufave të bagëtive, ullishtave dhe punëve sezonale, sipas nevojës.
Vetëm gjatë vitit 2025, Lesvosi prodhoi rreth 52,000 tonë qumësht deleje dhe dhie. Ishulli përbën 5–6 për qind të prodhimit grek të djathit feta me emërtim të mbrojtur të origjinës (PDO). Kur mijëra kafshë u asgjësuan, këto burime të ardhurash u zhdukën brenda natës, duke prekur baxhot, prodhuesit e djathit, furnizuesit me ushqim për bagëtitë dhe transportuesit.
Pothuajse gjithçka që ndodhej në tryezën para meje vinte nga arat përreth. Kështu që ishte vetëm çështje kohe derisa dikush vuri re se një pjesë e madhe e asaj që po hanim mund të kishte munguar fare. Biseda kaloi natyrshëm nga dreka te blegtoria.
Më shumë se një tufë bagëtish
Raca autoktone e deleve të ishullit, e njohur si raca Mytilini ose Lesviot, është një racë e fortë, e përshtatur gjatë shekujve me terrenin e thepisur dhe vegjetacionin e rrallë të Lesvosit.
Sipas Ministrisë së Zhvillimit Rural dhe Ushqimit të Greqisë, kjo racë vlerësohet për qëndrueshmërinë dhe qumështin e cilësisë së lartë. Ajo konsiderohet një nga burimet gjenetike vendore të veçanta të Greqisë, ndërsa statusi i saj i ruajtjes monitorohet në kuadër të programeve kombëtare dhe të Bashkimit Evropian për agro-biodiversitetin.
“Delet e Lesvosit janë një racë me një histori të gjatë përshtatjeje ndaj kushteve të vështira të ishullit,” tha Dr. Kostas Theodorou, profesor i asociuar i Biologjisë Evolutive të Ruajtjes në Departamentin e Mjedisit të Universitetit të Egjeut. “Ato janë të forta, prodhuese dhe përfaqësojnë një burim gjenetik të pazëvendësueshëm.”
Para shpërthimit të epidemisë, Lesvosi kishte një nga popullatat më të mëdha të deleve autoktone në Greqi; për këtë arsye, asgjësimi i bagëtive në vitin 2025 përbënte një humbje të konsiderueshme të trashëgimisë gjenetike vendore, pasi disa linja gjaku u zhdukën plotësisht, sipas Theodorout.
“Përtej menaxhimit të një sëmundjeje të kafshëve, këtu bëhet fjalë për mbrojtjen e një race që është përmirësuar gjatë dekadave përmes programeve të përzgjedhjes gjenetike,” tha ai për BIRN.
Vetëm në Mesotopos u regjistruan më shumë se 20 shpërthime të sëmundjes, me humbje të përgjithshme të vlerësuara në mbi 9,000 kafshë – një nga përqendrimet më të larta të asgjësimit të bagëtive në Lesvos, ku nga mesi i marsit deri në fillim të majit u regjistruan gjithsej 75 shpërthime. Shumë ferma humbën të gjitha tufat e tyre.
Nusja e djalit të Stavrosit ndodhej në vathë kur mbërritën kamionët frigoriferikë.
“Ajo e kuptoi menjëherë pse kishin ardhur,” tha ai duke psherëtirë. “Për pak sa nuk i ra të fikët.”
Për një çast, askush nuk foli.
“Nuk ka mbetur as edhe një kafshë”
Shtatëdhjetëvjeçari Stavros nuk kujtonte dot ndonjë kohë kur kafshët të mos kishin qenë pjesë e jetës së tij.
Përpara se rrugët të mbërrinin në këtë pjesë të ishullit, ai udhëtonte me të atin mbi gomar.
Babai i tij mbarështonte dele, ndërsa më vonë Stavrosi krijoi tufën e vet, përpara se bijtë e tij të merrnin përsipër pjesën më të madhe të saj.
Gjithçka nisi në vitin 1987 me një grusht kafshësh dhe u zgjerua gradualisht, sa herë që puna dhe të ardhurat e lejonin. Sezoni i pjelljeve shpesh nënkuptonte mbarimin e një pune për të nisur menjëherë tjetrën – punë në ndërtim gjatë ditës, kujdes për qengjat e porsalindur gjatë natës dhe sërish kthim në punë të nesërmen në mëngjes.
Stavrosi bëri me dorë nga kodrat përtej tarracës. Nga vendi ku ishim ulur, mund të dalloja me vështirësi vathën e familjes.
“Nuk ka mbetur as edhe një kafshë,” tha ai me zë të ulët, duke ngritur dorën drejt shpatit dhe duke treguar vendin ku dikur bagëtitë lëviznin sipas stinëve.
E kisha të vështirë ta përfytyroja peizazhin ashtu siç e mbante mend ai. E pyeta nëse vazhdonte të shkonte te vatha. Ai tundi kokën para se ta përfundoja pyetjen. “Nuk mundem.”
Ashtu si shumë blegtorë të tjerë në Lesvos, familja ende priste të mësonte se çfarë kompensimi do të merrte dhe kur.
Ministria greke e Zhvillimit Rural dhe Ushqimit u zotua të kompensojë fermerët për bagëtitë e asgjësuara gjatë shpërthimit të epidemisë, si edhe për humbjen e të ardhurave, qumështin e shkatërruar dhe një pjesë të kostove shtesë për ushqimin e kafshëve, rast pas rasti, në varësi të moshës dhe kategorisë së secilës kafshë.
Në fund të prillit, ministria njoftoi se kishte shpërndarë tashmë 22,8 milionë euro për 849 fermerë në të gjithë Greqinë, përfshirë 726,038 euro për rajonin e Egjeut të Veriut. Megjithatë, nuk u bë e ditur se sa prej kësaj shume kishin marrë fermerët e prekur në Lesvos dhe as se kur do të kompensoheshin të gjitha fermat.
Në mbarë pjesën perëndimore të Lesvosit, mbarështimi i deleve rrallëherë lihej në dorë të rastësisë.
Deshtë huazoheshin nga një fshat te tjetri për të forcuar linjat gjenetike, ndërsa barinjtë më të moshuar këshillonin më të rinjtë se cilat kafshë duhej të çiftëzoheshin dhe cilat jo. Këto njohuri janë pjesë e traditës gojore të ishullit dhe përcillen brez pas brezi.
“Çdo vendim për mbarështimin, çdo sezon, çdo kafshë të mëson diçka,” tha Stavrosi. “Mëson ta njohësh secilën prej tyre. E kupton kur diçka nuk shkon mirë përpara se ta vërejë kushdo tjetër. Kur humbet njërën, humbet edhe një pjesë të vetes.”
“Kush do të vazhdojë të merret me blegtori këtu pas dhjetë vjetësh?”
Ai më vështroi për një çast, sikur përgjigjja të ishte tashmë e qartë.
Ndikimi shkon shumë përtej fermave
Lesvosi nuk është aspak një rast i veçuar. Në të gjithë rajonin e Mesdheut, rënia e përfitueshmërisë, mungesa e fuqisë punëtore, ndryshimet klimatike dhe braktisja e bujqësisë në zonat më pak të favorshme kanë minuar vazhdimisht qëndrueshmërinë e blegtorisë tradicionale ekstensive, e cila kurrë nuk ka qenë ekonomikisht e sigurt.
Ashtu si shumë rajone të tjera, edhe ishulli grek ka parë të rinjtë të largohen në kërkim të një pune më të qëndrueshme, ndërsa ata që kanë mbetur kanë vazhduar të merren me blegtori pavarësisht fitimeve gjithnjë e më të vogla.
“Pa delet, pasojat përhapen shumë përtej fermave,” tha Stavrosi.
“Tregtarët e ushqimit për bagëtitë humbasin klientë, kompanitë e transportit kanë më pak ngarkesa, puna sezonale bëhet më e vështirë për t’u gjetur dhe vende si ky fillojnë ta ndiejnë mungesën në mënyra më të heshtura. Njerëzit mendojnë se humbet vetëm fermeri. Por të gjithë janë të lidhur me këtë, pavarësisht nëse e kuptojnë apo jo.”
Delet dhe dhitë mirëmbajnë kullotat gjysmë natyrore dhe pyjet e hapura, duke mbështetur biodiversitetin, duke shpërndarë farat e bimëve dhe duke reduktuar grumbullimin e bimësisë së thatë që ushqen zjarret pyjore gjithnjë e më shkatërruese.
Ato gjithashtu mbështesin prodhimin vendas të ushqimit, ruajnë racat e bagëtive të përshtatura ndaj mjediseve të ashpra dhe mbajnë gjallë ekonomitë rurale, të cilat kanë pak alternativa të krahasueshme. Ky është një rol i rëndësishëm në kujdesin për mjedisin dhe në krijimin e të mirave publike, vlera e të cilave rrallëherë njihet nga tregu ose politikat bujqësore.
“Në rrezik është identiteti ekonomik dhe shoqëror i ishullit,” tha Theodorou, duke shtuar se “kufizimet e zgjatura dhe shpërthimet e përsëritura të sëmundjes mund t’i bindin shumë blegtorë ta braktisin përfundimisht këtë veprimtari”.
Mungesa e mbikëqyrjes mjedisore
Frenimi i virusit kërkoi asgjësimin e më shumë se 30,000 kafshëve të ngordhura, shumica e të cilave u varrosën në ose pranë fermave të prekura, në kuadër të masave emergjente për kontrollin e sëmundjes. Kjo ka ngritur shqetësime mjedisore që mbeten ende të pazgjidhura edhe disa muaj më vonë.
Dr. Nasos Stasinakis, profesor i inxhinierisë mjedisore në Universitetin e Egjeut, tha se shumë pyetje lidhur me mënyrën se si u menaxhua situata mbeten ende pa përgjigje.
“Ne ende nuk e dimë sa vende varrimi ekzistojnë dhe sa kafshë janë varrosur në secilin prej tyre,” tha ai. “Nuk ka asnjë protokoll monitorimi mjedisor për ujërat nëntokësore, puset apo ujërat sipërfaqësore në zonat përreth. Publiku duhet të informohet nëse këto zona po monitorohen dhe nëse rezultatet tregojnë se janë të sigurta.”
Sipas Stasinakisit, mungesa e mbikëqyrjes mjedisore ka shkaktuar “dëme serioze mjedisore”.
Ai tha se autoritetet përgjegjëse për mjedisin duhej të kishin mbikëqyrur procesin e varrimit së bashku me autoritetet veterinare, duke kritikuar njëkohësisht mbështetjen e dukshme te patrullat policore për inspektimin e vendeve të varrimit.
“Oficerët e policisë nuk mund të kryejnë monitorim mjedisor vetëm duke parë një vend varrimi. Kjo kërkon marrje mostrash shkencore dhe ekspertizë të specializuar.”
Shpërthime të sëmundjeve, si ai në Lesvos, tregojnë se sa shpejt mund të zhduken urtësia e grumbulluar ndër dekada dhe rrjetet komunitare.
Zhdukja e blegtorisë tradicionale nuk do të nënkuptonte vetëm më pak dele në kodrat e Mesdheut, por edhe një cenueshmëri më të madhe përballë verave gjithnjë e më të nxehta, reshjeve gjithnjë e më të paqëndrueshme dhe periudhave të gjata të thatësirës, ndërsa njëkohësisht do të gërryente forma të trashëgimisë ekologjike që kanë formësuar këto troje për shekuj me radhë.
Përtej asgjësimit të kafshëve të ngordhura, Theodorou tha se edhe vetë masat emergjente kanë pasoja ekologjike.
Mbajtja për një kohë të gjatë e kafshëve të mbyllura ka lënë sipërfaqe të mëdha kullotash pa u kullotur, duke lejuar grumbullimin e bimësisë së thatë dhe duke rritur rrezikun e zjarreve pyjore në pjesë të ishullit.
“Ky është një parim ekologjik i njohur mirë,” tha ai.
Në orët e para të mbrëmjes, drita mbi Hrusos kishte filluar të zbutet dhe klientët e parë po hynin ngadalë në restorant.
Përballë meje, Stavrosi kishte heshtur. Sytë i mbetën të ngulur te kodra ku dikur kullosnin kafshët e tij, aq i palëvizshëm sa dukej sikur edhe ai po shkrihej me peizazhin.
“Mund të blesh dele përsëri,” tha ai më në fund. “Por nuk mund ta blesh më të njëjtën tufë.”
