Njëzet e shtatë vjet pas përfundimit të armiqësive, Kosova do të publikojë të mërkurën listën e parë zyrtare të viktimave të luftës së viteve 1998–1999 – të vrarëve dhe të zhdukurve.
E bazuar në dosje fizike që shtrihen në qindra metra dhe mbi 22 terabajt të dhëna digjitale, lista e hartuar nga Instituti për Krimet e Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, IKKL, përmban 13,190 emra, por mbetet ende “paraprake”.
“Për secilën viktimë janë përdorur të paktën tetë burime të ndryshme informacioni përpara se të përfshihej në këtë listë paraprake dhe besoj se çdo rast ka kaluar një proces të detajuar verifikimi”, tha drejtori i institutit, Atdhe Hetemi.
“Kjo është një listë paraprake institucionale dhe mbetet e hapur për plotësime dhe rishikime, bazuar në dokumente dhe prova të reja.”
Lista e IKKL-së është më e shkurtër se ajo e Fondit për të Drejtën Humanitare, FDH, i cili ka identifikuar 13,535 viktima lufte.
Hetemi tha se disa raste nuk i plotësonin kriteret për t’u përfshirë, konkretisht: “Të kenë lindur, jetuar ose banuar në Kosovë gjatë luftës dhe të jenë vrarë, plagosur për vdekje ose zhdukur në Kosovë në rrethana të lidhura me luftën ose në lidhje të drejtpërdrejtë me të.”
Ai shpjegoi se lista është përpiluar nga burime të shumta, përfshirë raportet forenzike, certifikatat e vdekjes nga regjistri civil, regjistrimin e fundit të popullsisë, hulumtimet në terren, intervistat me familjarët dhe dëshmitë e mbledhura nga Këshilli për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut, KMDLNJ, si dhe nga baza e të dhënave e vetë FDH-së, e cila deri më tani kishte qenë regjistri i vetëm gjithëpërfshirës.
Edhe tani, lista e IKKL-së nuk bën dallimin mes civilëve dhe luftëtarëve, një çështje e debatueshme në Kosovë për shkak të polemikave të mëparshme rreth asaj se kush kualifikohet për përfitime si veteran apo si anëtar i familjes së një veterani. Hetemi tha se dallimi mes civilëve dhe luftëtarëve “kërkon një proces shumë më të gjerë hulumtimi, i cili zgjat dukshëm më shumë”.
“Megjithatë, për ne ishte jetike të krijonim një listë institucionale që do të shërbejë si pikë referimi për familjet, institucionet, akademikët dhe publikun e gjerë.”
“Ka raste kur persona të vrarë si civilë janë shpallur më vonë heronj të luftës me dekret presidencial dhe janë përfshirë në listat e dëshmorëve”, tha ai. “Familjet e tyre, qoftë nga krenaria apo për interes financiar, e kanë pranuar një përcaktim të tillë, ndërsa politikanët, të shtyrë nga interesa elektorale, e kanë bërë këtë gabim serioz.”
“Duhet kohë, ekspertizë dhe guxim intelektual për të vërtetuar të vërtetën në secilin rast dhe për të përcaktuar nëse një person ka qenë luftëtar apo civil”, tha Hetemi për BIRN. “Kjo mund të shkaktojë pakënaqësi te disa, por ne do t’i bazojmë përfundimet tona në fakte dhe jo në klasifikimet e bëra nga organizata apo institucione të tjera.”
Pa ndarje sipas përkatësisë etnike apo gjinisë
Udhëheqësit politikë në të gjithë ish-Jugosllavinë vazhdojnë të manipulojnë me numrin e viktimave të luftërave që shkatërruan federatën socialiste gjatë dekadës së fundit të shekullit të 20-të, ndërsa kërkimi për personat që ende figurojnë të zhdukur vazhdon të pengohet nga interesat politike.
Koalicioni për KOMRA, i bashkëthemeluar nga drejtuesja e Fondit për të Drejtën Humanitare, FDH, dhe aktivistja e njohur serbe për të drejtat e njeriut, Natasa Kandiç, është në proces të hartimit të një liste gjithëpërfshirëse të personave të vrarë në periudhën 1991–2001.
Nikola Mokroviç nga Documenta – Qendra për Ballafaqimin me të Kaluarën, me seli në Zagreb dhe anëtare e KOMRA-s, tha se puna mund të përfundojë brenda dy viteve të ardhshme, por se kërkon mbështetjen e qeverive të rajonit.
“Koalicioni për KOMRA ka pasur sukses të pjesshëm në krijimin e listave gjithëpërfshirëse të viktimave të luftërave në ish-Jugosllavi,” tha Mokroviç.
“Fondi për të Drejtën Humanitare (në Beograd dhe Prishtinë) e ka përfunduar punën për Serbinë dhe Kosovën. E njëjta gjë vlen edhe për Bosnjën. Në Kroaci, Documenta është ende në fazën e hulumtimeve intensive.”
Ndër sfidat kryesore, Mokroviçi përmendi “mungesën e burimeve primare ekzistuese, të besueshme dhe gjithëpërfshirëse; mungesën e dëshmitarëve të besueshëm; dhe, natyrisht, mungesën e kapaciteteve njerëzore”.
“Nga ana e institucioneve, në përgjithësi nuk ka bashkëpunim dhe hapje të mjaftueshme ndaj punës sonë, pjesërisht për shkak të tensioneve të vazhdueshme politike,” tha ai.
Në Kosovë, lista e Institutit për Krimet e Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, IKKL, nuk përmban ndarje sipas përkatësisë etnike apo gjinisë, as dallim mes personave të vrarë gjatë luftës dhe atyre të vrarë pas përfundimit zyrtar të saj.
Lufta u zhvillua ndërmjet forcave serbe dhe luftëtarëve shqiptarë të Kosovës, por forcat serbe kryen krime masive ndaj civilëve dhe spastrim etnik, ndërsa pala shqiptare u akuzua për sulme ndaj civilëve serbë dhe kundërshtarëve politikë, veçanërisht pas tërheqjes së forcave serbe nga ajo që atëherë ishte një krahinë jugore e Serbisë, në fund të 11 javëve të bombardimeve ajrore të NATO-s. Më pas, Kosova u vu nën administrimin e Kombeve të Bashkuara dhe shpalli pavarësinë në vitin 2008.
Sipas të dhënave të FDH-së, gjatë konfliktit në Kosovë u vranë 2,019 serbë, përfshirë më shumë se 1,000 civilë.
“Sipas analizës sonë, më shumë se 51 për qind e viktimave serbe ishin pjesëtarë të forcave të armatosura,” tha Hetemi.
Lista nuk tregon se çfarë përqindjeje e viktimave u vranë në periudhën e menjëhershme pas luftës, por ato janë përfshirë pasi IKKL konsideron si viktima të luftës personat e vrarë ose të zhdukur në periudhën nga janari 1998 deri në dhjetor 2000. Lufta përfundoi zyrtarisht në qershor të vitit 1999.
“Ne nuk i përshtatemi asnjë agjende etnike apo politike,” tha Hetemi. “Raporti do t’i përfshijë edhe këto të dhëna. Ata që janë vrarë pas 21 qershorit 1999 konsiderohen viktima të periudhës pasluftës, vdekja e të cilëve ishte pasojë e luftës.”
Hetemi tha se puna ende nuk ka përfunduar.
“U deshën pothuajse tre dekada për të hartuar një listë,” tha ai.
“Sot kemi një fond prej më shumë se 430 metrash material arkivor dhe mbi 22 terabajt material digjital, të mbledhur nga më shumë se 1,300 burime. Por kjo nuk mjafton.”
Sipas tij, lista do të mbetet e hapur për viktima të tjera që ende nuk janë identifikuar, “por nuk priten ndryshime të mëdha në numrin e përgjithshëm”.
