Kushtetuta si kufi i pushtetit
Në Republikën e Shqipërisë, çdo analizë mbi marrëdhënien ndërmjet parasë, krimit dhe politikës duhet të nisë nga parimi themelor kushtetues se e drejta përbën bazën dhe kufijtë e veprimtarisë së shtetit dhe Kushtetuta është ligji më i lartë. Ky është përcaktimi i nenit 4 të Kushtetutës
Kjo dispozitë ka një rëndësi themelore për problemin e kapjes së shtetit. Pushteti politik nuk është pronë private e atyre që e ushtrojnë; ai është pushtet i kufizuar nga Kushtetuta dhe ligji.
Prandaj, nëse kapitali kriminal arrin të ndikojë mbi vendimmarrjen publike, mbi administratën, mbi proceset zgjedhore ose mbi institucionet e drejtësisë, çështja nuk mund të trajtohet vetëm si fenomen kriminal individual. Ajo prek vetë arkitekturën kushtetuese të shtetit të së drejtës.
Sovraniteti i popullit dhe deformimi i vullnetit politik
Neni 1 i Kushtetutës e vendos Republikën e Shqipërisë mbi parimin e sovranitetit të popullit dhe përcakton se qeverisja bazohet në një sistem zgjedhjesh të lira, të barabarta, të përgjithshme dhe periodike.
Ky parim krijon një standard të qartë: pushteti politik duhet të jetë produkt i vullnetit të lirë të qytetarëve dhe jo produkt i fuqisë ekonomike të grupeve të interesit apo i burimeve kriminale.
Në këtë kuptim, përdorimi i parave kriminale për të ndikuar mbi zgjedhjet, kandidatët, partitë, administratën ose opinionin publik nuk është thjesht një shkelje e një norme të veçantë. Ai cenon parimin themelor sipas të cilit sovraniteti i përket popullit.
Neni 45 garanton të drejtën e shtetasve për të zgjedhur dhe për t'u zgjedhur. Por kjo e drejtë nuk duhet kuptuar vetëm si akt mekanik i vendosjes së votës në kuti. Një zgjedhje demokratike presupozon që vullneti i qytetarit të jetë i lirë nga presioni, manipulimi, blerja dhe deformimi i konkurrencës politike.
Barazia para ligjit dhe pushteti i parasë
Një tjetër pikë qendrore është neni 18 i Kushtetutës, i cili sanksionon parimin e barazisë para ligjit dhe ndalimin e diskriminimit.
Ky parim humbet përmbajtjen reale nëse qytetari i zakonshëm është subjekt i plotë i ligjit, ndërsa individë ose grupe me fuqi të madhe financiare mund të krijojnë mekanizma për ta shmangur atë.
Në këtë rast lind ajo që mund të quhet pabarazi faktike e aksesit në drejtësi.
Ligji mund të jetë i njëjtë në tekst, por jo domosdoshmërisht në efekt.
Kjo është arsyeja pse lufta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar nuk është vetëm çështje e rendit publik. Ajo është një kërkesë për realizimin konkret të parimit kushtetues të barazisë.. Liria dhe autonomia e qytetarit
Nenet 15–17 të Kushtetutës vendosin mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore në qendër të rendit kushtetues. Kufizimet e të drejtave duhet të jenë të përcaktuara me ligj dhe t'u nënshtrohen standardeve kushtetuese të domosdoshmërisë dhe proporcionalitetit.
Këtu shfaqet një dimension filozofik i problemit.
Njeriu nuk është realisht i lirë vetëm sepse shteti nuk e burgos.
Nëse ai është ekonomikisht i varur, politikisht i manipuluar, i privuar nga informacioni i besueshëm ose i bindur se drejtësia është e rezervuar për të fuqishmit, atëherë liria e tij formale mund të ekzistojë ndërsa autonomia e tij reale dobësohet.
Prandaj demokracia duhet të mbrojë jo vetëm lirinë juridike të qytetarit, por edhe kushtet institucionale që e bëjnë atë liri efektive.
Liria e shprehjes dhe kontrolli i informacionit
Neni 22 garanton lirinë e shprehjes dhe të shtypit dhe ndalon censurën paraprake.
Kjo dispozitë merr rëndësi të veçantë në një shoqëri ku paraja dhe pushteti mund të tentojnë të kontrollojnë hapësirat e informacionit.
Një demokraci nuk mund të funksionojë nëse qytetari nuk ka mundësi të marrë informacion pluralist dhe të formojë në mënyrë të pavarur gjykimin e tij politik.
Prandaj, kontrolli ekonomik i mjeteve të informimit, përdorimi i burimeve publike ose private për manipulim të informacionit dhe presioni ndaj zërave kritikë duhet parë edhe në dritën e mbrojtjes kushtetuese të lirisë së shprehjes.
Pa qytetar të informuar nuk mund të ketë qytetar politikisht autonom.
Ndarja dhe balancimi i pushteteve
Parimi i ndarjes dhe balancimit të pushteteve është një nga themelet e shtetit të së drejtës. Vetë Presidenti i Republikës e ka identifikuar këtë parim si thelbësor për funksionimin e rendit kushtetues shqiptar.
Kjo lidhet drejtpërdrejt me problemin e kapjes së shtetit.
Nëse një grup politik, ekonomik ose kriminal arrin të ushtrojë ndikim të tepruar mbi disa institucione njëkohësisht, mekanizmi i kontrollit reciprok dobësohet.
Atëherë pushteti nuk kontrollohet më efektivisht nga pushteti tjetër.
Dhe kur mungon kontrolli, rritet mundësia e arbitraritetit.
Prandaj, ndarja e pushteteve nuk është luks institucional; është barrierë kundër përqendrimit të pushtetit.
Drejtësia e pavarur si mburojë kushtetuese
Neni 42 garanton të drejtën për një proces të rregullt ligjor dhe gjykim të drejtë e publik nga një gjykatë e pavarur dhe e paanshme.
Ky është një nga kufijtë më të rëndësishëm ndaj pushtetit të parasë.
Nëse drejtësia është e pavarur, ajo mund të hetojë dhe gjykojë edhe aktorë me fuqi të madhe politike ose ekonomike.
Nëse drejtësia bëhet e varur, ajo humbet funksionin e saj themelor: të garantojë se askush nuk është mbi ligjin.
Kështu, pavarësia e gjyqësorit nuk është vetëm çështje profesionale e gjyqtarëve dhe prokurorëve. Ajo është një kusht për ekzistencën e vetë demokracisë kushtetuese.
Kontrolli kushtetues dhe supremacia e Kushtetutës
Neni 4 e përcakton Kushtetutën si ligjin më të lartë, ndërsa sistemi kushtetues shqiptar i jep Gjykatës Kushtetuese një rol qendror në garantimin e rendit kushtetues.
Kjo do të thotë se as shumica politike, as qeveria, as administrata dhe as ndonjë interes ekonomik nuk mund të qëndrojnë mbi Kushtetutën.
Në një demokraci kushtetuese ekziston një parim themelor:
shumica qeveris, por Kushtetuta kufizon pushtetin e shumicës.
Pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet demokracisë dhe sundimit të pakufizuar të shumicës.
Nga korrupsioni individual te kapja e shtetit
Nëse një zyrtar merr ryshfet, kemi një problem penal.
Por nëse një sistem marrëdhëniesh midis parasë kriminale, politikës, administratës dhe institucioneve arrin të ndikojë në mënyrë të vazhdueshme mbi vendimmarrjen publike, kemi një problem shumë më të thellë: kapjen e pjesshme ose sistemike të shtetit.
Në këtë pikë, krimi nuk është më vetëm shkelës i ligjit.
Ai tenton të bëhet prodhues informal i pushtetit.
Dhe ky është momenti kur duhet të aktivizohen jo vetëm instrumentet penale, por edhe mekanizmat kushtetues, institucionalë, zgjedhorë, financiarë dhe të transparencës publike.
Paraja kriminale dhe rreziku për demokracinë
Paraja e fituar nga aktiviteti kriminal ka një karakter të veçantë: ajo mund të përdoret për të blerë jo vetëm mallra dhe prona, por edhe ndikim.
Mund të financojë struktura politike, të krijojë varësi ekonomike, të ndikojë mbi individë, të deformojë konkurrencën dhe të blejë akses.
Kështu krijohet një transformim i rrezikshëm:
kapital ekonomik → kapital politik → kapital institucional → kontroll shoqëror.
Nëse ky proces nuk ndërpritet, demokracia mund të mbetet formalisht funksionale ndërsa përmbajtja e saj demokratike dobësohet.
Përfundim
Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë nuk e koncepton shtetin si pronë të pushtetarëve, por si një rend juridik të kufizuar nga e drejta, nga të drejtat themelore dhe nga sovraniteti i popullit.
Neni 4 vendos supremacinë e Kushtetutës dhe të së drejtës; neni 1 e lidh qeverisjen me sovranitetin popullor dhe zgjedhjet; neni 18 garanton barazinë; neni 22 mbron lirinë e shprehjes; neni 42 garanton procesin e rregullt dhe gjykimin nga një gjykatë e pavarur; ndërsa sistemi i ndarjes dhe balancimit të pushteteve synon të parandalojë përqendrimin arbitrar të autoritetit. (
Prandaj, kur paraja e krimit shndërrohet në instrument politik, çështja nuk është vetëm se sa para të paligjshme qarkullojnë.
Pyetja kushtetuese është shumë më e rëndë:
A po mbetet qytetari burimi real i pushtetit, apo pushteti po zhvendoset gradualisht nga sovraniteti popullor drejt atyre që kontrollojnë kapitalin, informacionin dhe institucionet?
Nëse përgjigjja e kësaj pyetjeje është negative, atëherë kemi përpara jo thjesht një krizë korrupsioni, por një krizë të shtetit të së drejtës dhe të demokracisë kushtetuese.
Sepse demokracia nuk vdes vetëm kur ndalohen zgjedhjet.
Ajo fillon të vdesë atëherë kur zgjedhjet ekzistojnë, por vullneti i qytetarit blihet; ligji ekziston, por zbatohet në mënyrë selektive; institucionet ekzistojnë, por kapen; dhe liria ekziston në tekst, por bëhet gjithnjë e më e pamundur në realitet.
