Në sallat e GJKKO-së, një gjykatë ku zhvillohen disa prej proceseve më të rëndësishme dhe më të ndjekura publikisht në Shqipëri, raportimi nga afër do të bëhet më i rregulluar duke nisur nga 1 shtatori. Gazetarët do të përballen me një sistem të ri akreditimi, procedura për administrimin e aksesit, kufizime mbi pajisjet elektronike dhe rregulla të posaçme për fotografimin, regjistrimin dhe transmetimin e seancave.
Për Gjykatën, (klikoni për përgjigjet e plota) kjo është një përpjekje për të vendosur rregull dhe siguri në një institucion që trajton korrupsionin e nivelit të lartë dhe krimin e organizuar. Për organizatat e medias, disa prej këtyre masave rrezikojnë të krijojnë një barrierë të re mes sallës së gjyqit dhe publikut.
Debati nuk është thjesht mbi atë se ku mund të ulet një gazetar apo nëse lejohet një kamera në sallë. Në thelb, ai ngre një pyetje më të madhe: “Ku përfundon nevoja e një gjykate për të kontrolluar mjedisin e saj dhe ku fillon e drejta e publikut për të parë, ndjekur dhe kuptuar atë që ndodh në një proces gjyqësor?”
Rregullorja nr. 49, e miratuar më 17 korrik dhe e publikuar më 31 korrik 2026, është shoqëruar me një komentar prej 532 faqesh. Në pjesën që lidhet me median, GJKKO përpiqet të vendosë një parim bazë: “Publiciteti i gjykimit nuk është e njëjta gjë me regjistrimin audioviziv të tij.”
Ky është ndoshta argumenti kryesor mbi të cilin Gjykata ndërton mbrojtjen e rregullores.
Sipas përgjigjeve të dhëna nga GJKKO-ja për shqetësimet e ngritura publikisht, “Gazetari i akredituar mund të ndjekë një seancë publike pa kërkuar autorizim paraprak vetëm për të qenë i pranishëm dhe për të raportuar. Autorizimi nga trupi gjykues kërkohet kur media dëshiron të filmojë, fotografojë, regjistrojë audio ose transmetojë seancën”.
Në këtë këndvështrim, Gjykata thotë se nuk po i kërkon medias leje për të bërë gazetari. Po i kërkon leje për një mënyrë specifike të dokumentimit të procesit.
Dallimi është juridikisht i rëndësishëm. Por në praktikë, pikërisht këtu nis debati.
Një gjykatë më e sigurt, një media më e administruar
GJKKO ka një argument të fortë për nevojën e rregullave të posaçme. Çështjet që trajton nuk janë procese të zakonshme. “Në sallat e saj gjenden persona të akuzuar për korrupsion të nivelit të lartë dhe krim të organizuar, dëshmitarë, bashkëpunëtorë të drejtësisë, persona të paraburgosur dhe prova që mund të kenë pasoja të rëndësishme për sigurinë e individëve dhe për vetë procesin”, thuhet në përgjigjen që shteg.org mori nga GJKKO, sipas të cilës, në një mjedis të tillë, marrëdhënia me median nuk mund të administrohet “rast pas rasti”.
Ajo kërkon një sistem të njëjtë për të gjithë, ku akreditimi identifikon gazetarët, kërkesat regjistrohen, numri i vendeve përcaktohet sipas kapacitetit të sallës dhe, kur ka më shumë kërkesa se vende, përdoren mekanizma si rotacioni, shorti ose “media pool”.
Në teori, kjo është një qasje e arsyeshme: një gjykatë duhet të ketë autoritetin të garantojë rendin e seancës.
Por shqetësimi i organizatave të medias është se “rregullimi i aksesit mund të kalojë gradualisht në rregullim të vetë mënyrës se si raportohet”.
SafeJournalists ka vënë në pikëpyetje sistemin e akreditimit vjetor dhe individual, duke argumentuar se rregullorja nuk e bën të qartë nëse një gazetar i paakredituar mund të hyjë në një seancë publike si pjesëtar i publikut. Organizata ka ngritur gjithashtu shqetësimin se sistemi mund të vendosë në pozitë më të dobët freelancerët, gazetarët e rinj ose reporterët që sapo janë caktuar për të mbuluar GJKKO-në.
Kreu i Asociacionit të Gazetarëve të Shqipërisë, Isa Myzyraj, ka kundërshtuar rregulloren me argumentin se kufizon aksesin dhe punën e medias pranë gjykatës.
Nëse një gazetar nuk ka akreditim dhe për këtë arsye e ka më të vështirë të hyjë në sallë, atëherë, pavarësisht emërtimit juridik të dokumentit, akreditimi fillon të ketë një efekt praktik mbi mundësinë e raportimit.
GJKKO përgjigjet se akreditimi nuk krijon dhe nuk heq të drejtën për të ushtruar gazetarinë. Ai është, sipas saj, vetëm një mekanizëm organizativ për identifikimin e përfaqësuesve të medias dhe administrimin e pranisë së tyre në ambientet e gjykatës.
“Akreditimi nuk është licencë”, thuhet në përgjigjen e GJKKO-së, por duket se kjo ndarje e rëndësishme do të testohet jo nga formulimet e rregullores, por nga mënyra se si ajo zbatohet.
Problemi i telefonit
Ndoshta asnjë dispozitë tjetër nuk e ka bërë debatin më konkret sesa ndalimi i pajisjeve elektronike.
SafeJournalists ka kundërshtuar ndalimin e mbajtjes dhe përdorimit të telefonave, laptopëve dhe pajisjeve të tjera elektronike në hapësirat e përcaktuara për median. Argumenti është i thjeshtë: telefoni i gazetarit sot nuk është vetëm një aparat regjistrimi. Është blloku i shënimeve, komunikimi me redaksinë, mjeti për verifikimin e një informacioni dhe kanali për raportimin në kohë reale.
GJKKO, nga ana tjetër, e sheh pajisjen elektronike në një kontekst tjetër: atë të sigurisë, kontrollit të regjistrimeve dhe ruajtjes së rendit në sallë.
Për gjykatën, një proces gjyqësor është një mjedis i kontrolluar, ku regjistrimi dhe shpërndarja e materialeve nuk mund të bëhen në mënyrë të pakontrolluar.
Për gazetarin, një proces publik është një ngjarje që duhet dokumentuar me saktësi dhe, shpesh, menjëherë.
Nëse një gazetar nuk mund të përdorë telefonin për të mbajtur shënime, për t’i dërguar një informacion redaksisë apo për të kontrolluar një të dhënë gjatë seancës, atëherë pyetja nuk është më vetëm nëse ai lejohet të hyjë në sallë.
Pyetja bëhet nëse “mund të kryejë normalisht profesionin e tij pasi ka hyrë në seancë”.
Kjo është një nga çështjet ku parimi i proporcionalitetit bëhet vendimtar: a është e nevojshme një ndalesë e përgjithshme, apo do të mjaftonin masa më të ngushta kundër regjistrimit të paautorizuar?
24 orët që ndajnë një lajm nga një seancë
Një tjetër pikë e debatit është administrimi i aksesit kur numri i kërkesave të medias tejkalon kapacitetin e sallës.
GJKKO thotë se kjo është një procedurë përjashtimore. Kryesuesi i trupit gjykues mund ta aktivizojë kur kapaciteti i sallës, kërkesat e sigurisë, interesi i lartë publik ose nevojat e administrimit të procesit e bëjnë të nevojshme.
Pastaj, sipas shpjegimit të Gjykatës, vendosen mekanizma për barazi: një përfaqësues për subjekt mediatik, rotacion, short, media pool dhe regjistrim të kërkesave.
Kjo përpjekje për barazi është e kuptueshme. Por gazetaria nuk funksionon gjithmonë me orare administrative.
Një dëshmi e re mund të bëhet publike në mëngjes. Një person mund të arrestohet disa orë para seancës. Një zhvillim procedural mund të ndryshojë papritur rëndësinë e një çështjeje.
Organizatat e gazetarëve kanë ngritur pikërisht këtë problem: një procedurë e projektuar për administrimin e qetë të aksesit mund të mos jetë e përshtatshme për ngjarje që ndodhin papritur.
GJKKO përgjigjet se rregullorja nuk e pengon mbulimin e zhvillimeve të papritura dhe se procedura e administrimit të aksesit zbatohet vetëm në raste përjashtimore.
Por mbetet një pyetje praktike: “Çfarë ndodh me gazetarin që e mëson në orën 09:00 se në orën 10:00 do të zhvillohet një seancë me interes të jashtëzakonshëm publik?”
Është kjo pyetje që duhet të marrë përgjigje të qartë.
Kur kufizohet numri i gazetarëve, kush vendos?
Rregullorja i jep kryesuesit të trupit gjykues një rol qendror në administrimin e aksesit.
GJKKO e lidh këtë kompetencë me pavarësinë organizative të gjykatës. Logjika është se ai që drejton seancën duhet të ketë edhe autoritetin për të garantuar rendin, sigurinë dhe zhvillimin normal të saj.
Nëse salla ka 20 vende dhe kërkesat janë 50, dikush duhet të marrë vendimin.
Rregullorja përpiqet ta bëjë këtë vendim më pak arbitrar përmes mekanizmave të standardizuar: akreditimi, afati i aplikimit, formulari, administrimi elektronik, një gazetar për subjekt, rotacioni, shorti dhe regjistri i aksesit.
Kjo është një nga pikat më të forta të argumentimit të GJKKO-së. Gjykata nuk pretendon se çdo gazetar do të mund të jetë gjithmonë në sallë; ajo pretendon se, kur kjo nuk është fizikisht e mundur, duhet të ekzistojë një mënyrë e parashikueshme për të shpërndarë vendet.
Por këtu shfaqet edhe një tjetër problem. Sa transparent është vetë mekanizmi i transparencës?
Nëse një gazetar refuzohet, a mund të shohë ai arsyen konkrete? Nëse një media përzgjidhet dhe një tjetër jo, a mund të kontrollohet nëse kriteret janë zbatuar njësoj? Nëse përdoret shorti, a dokumentohet ai? Nëse përdoret rotacioni, a publikohet lista?
Sa më shumë pushtet administrativ të ushtrohet mbi aksesin, aq më e rëndësishme bëhet gjurmueshmëria e vendimeve.
Një mungesë e rëndësishme: ankimi
Ndoshta kjo është pika më e vështirë për t’u anashkaluar.
Rregullorja parashikon masa ndaj shkeljeve të rregullave, përfshirë pezullimin e akreditimit deri në gjashtë muaj dhe heqjen e tij. SafeJournalists ka vënë në dukje se mungon një mekanizëm i shpejtë rishikimi për vendimet që mund të pengojnë një gazetar të raportojë në kohë për një seancë.
Kjo ka një karakter të veçantë në gazetari.
Një vendim administrativ që zgjidhet pas tre muajsh mund të jetë i vlefshëm në një fushë tjetër. Në gazetari, tre muaj mund të nënkuptojnë se lajmi ka humbur çdo vlerë.
Nëse një gazetar nuk lejohet të hyjë në një seancë të rëndësishme sot, një mekanizëm ankimi që funksionon pas një jave mund të jetë juridikisht ekzistues, por praktikisht i pavlefshëm për qëllimin e informimit.
Prandaj debati nuk duhet të mbyllet me pyetjen nëse ekziston apo jo një e drejtë ankimi. Duhet të pyetet: “A ekziston një mjet ankimi efektiv në kohë?”
Një tjetër pikëpyetje: konsultimi
GJKKO thotë se gjatë hartimit është konsultuar me Këshillin e Lartë Gjyqësor, Komisionerin për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale, Gardën e Republikës dhe ekspertë ndërkombëtarë. Sipas përgjigjeve të Gjykatës, rekomandimet e tyre janë reflektuar në versionin përfundimtar të rregullores dhe komentarit.
Por organizatat e gazetarëve kanë kërkuar konsultim më të drejtpërdrejtë me komunitetin mediatik. SafeJournalists ka bërë thirrje për një rishikim të dispozitave përmes konsultimit me gazetarët, organizatat e medias, ekspertët ligjorë dhe shoqërinë civile.
Kjo nuk është një çështje thjesht procedurale.
Nëse një rregullore synon të rregullojë marrëdhënien mes gjykatës dhe medias, atëherë media është pikërisht subjekti që mund të identifikojë pasojat praktike që nuk duken nga një analizë thjesht juridike.
Rregullorja si provë e vetvetes
Në një aspekt, GJKKO ka të drejtë kur thotë se transparenca nuk është e njëjta gjë me ekspozimin e pakufizuar të procesit.
Një gjykatë nuk është studio televizive. Gjyqtari duhet të mund të zhvillojë një proces pa ndërhyrje. Dëshmitari duhet të mbrohet. Viktima nuk duhet të ekspozohet pa arsye. I pandehuri ka të drejta. Provat mund të përmbajnë të dhëna sensitive. Siguria nuk është një justifikim abstrakt në një gjykatë që merret me krimin e organizuar.
Por ekziston edhe ana tjetër e të njëjtit parim.
Një gjykatë që ushtron pushtet në emër të publikut duhet të jetë e dukshme për publikun.
Kjo nuk do të thotë se çdo kamerë duhet të lejohet, se çdo gazetar duhet të ketë akses të pakufizuar ose se çdo pajisje elektronike duhet të futet në sallë. Do të thotë se çdo kufizim duhet të jetë i kuptueshëm, i parashikueshëm dhe i lidhur me një nevojë konkrete.
Dhe, sa më e rëndësishme të jetë gjykata, aq më e fortë duhet të jetë arsyeja për të kufizuar transparencën.
GJKKO thotë se rregullorja është në përputhje me Kushtetutën, Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe standardet ndërkombëtare. Ajo e sheh sistemin e ri si një mënyrë për të institucionalizuar marrëdhënien me median, jo për ta kontrolluar atë.
Organizatat e gazetarëve shohin rrezikun e kundërt: një sistem që, nëpërmjet akreditimit, afateve, kufizimit të pajisjeve, administrimit të vendeve dhe mungesës së një ankimi të shpejtë, mund ta bëjë më të vështirë raportimin e pavarur. Disa prej tyre kanë kërkuar pezullimin ose rishikimin e dispozitave të kontestuara.
Asnjëra palë nuk e ka ende përgjigjen përfundimtare.
Sepse sot, më 1 shtator, fillon pjesa më e rëndësishme e këtij eksperimenti: zbatimi.
Do të jetë zbatimi ai që do të tregojë nëse akreditimi do të mbetet një mjet identifikimi apo do të shndërrohet në një filtër; nëse kufizimi i pajisjeve do të jetë një masë sigurie apo një pengesë për raportimin; nëse rotacioni dhe shorti do të krijojnë realisht barazi; dhe nëse vendimmarrja e trupave gjykues do të jetë aq e parashikueshme sa pretendon rregullorja.
GJKKO vetë lë një derë hapur. Rregullorja, sipas saj, do të rishikohet të paktën një herë në dy vjet ose sa herë që ndryshimet ligjore, organizative, teknologjike apo të sigurisë e bëjnë të nevojshme.
Ndoshta testi më i mirë i kësaj rregulloreje nuk do të jetë nëse ajo mund të justifikohet juridikisht në letër.
Do të jetë nëse, pas disa muajsh, një gazetar mund të hyjë në GJKKO, të ulet në sallë, të ndjekë një proces të rëndësishëm, të mbajë shënime, të komunikojë me redaksinë dhe të raportojë atë që sheh – “pa pasur nevojë të kërkojë leje për të qenë dëshmitar i një procesi që ligjërisht është publik”.
Sepse transparenca e drejtësisë nuk matet vetëm me numrin e dyerve që mbeten të hapura.
Matet edhe me atë se sa lehtë mund të shohë publiku se çfarë ndodh pas tyre.
Xhesika Tollia është gazetare në “Rrjetin e Raportimit të Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit në Shqipëri” (RRKOKSH), ku fokusohet në investigimin dhe raportimin e çështjeve të ndjeshme që lidhen me korrupsionin dhe krimin e organizuar. Ajo ka përfunduar studimet Master në Shkenca Politike në Universitetin e Tiranës, duke i dhënë një bazë të fortë akademike njohurive të saj mbi institucionet, politikën dhe proceset ligjore në Shqipëri.
Gjatë karrierës së saj, Xhesika ka zhvilluar eksperiencë të rëndësishme pranë RTSH-së, ku është përfshirë në përgatitjen dhe realizimin e projekteve mediatike, duke ndihmuar në prodhimin e përmbajtjeve të thelluara dhe informuese për publikun. Ajo është e njohur për qasjen e saj të kujdesshme dhe analitike ndaj lajmeve, duke kombinuar investigimin me raportimin objektiv dhe të detajuar.
