Pse ndonjëherë i ngjajmë më shumë hallës apo tezes sesa prindërve? Gjenetika ka një shpjegim interesant

“Është kopje e tezes!” ose “I ngjan tamam hallës!”

Janë fjali që dëgjohen shpesh në familje kur lind një fëmijë. Forma e syve, buzëqeshja, hunda, flokët apo edhe disa mimika mund të na kujtojnë shumë më tepër një hallë, teze, dajë apo xhaxha sesa vetë nënën dhe babain.

Lexo gjithashtu: Pse njerëzit më të suksesshëm shpesh veshin të njëjtat rroba?

Në pamje të parë mund të duket e çuditshme. Në fund të fundit, një fëmijë merr ADN-në nga prindërit dhe jo drejtpërdrejt nga halla apo tezja. Por gjenetika ka një shpjegim shumë interesant.

Fëmija trashëgon rreth gjysmën e ADN-së nga nëna dhe gjysmën nga babai, por kjo nuk do të thotë se merr një “kopje” të pamjes së tyre. ADN-ja përzihet dhe rikombinohet nga një brez në tjetrin, duke krijuar një kombinim unik. Pikërisht për këtë arsye mund të rishfaqen tipare që i shohim shumë qartë te të afërm të tjerë të familjes.

Sa ADN ndajmë me hallën ose tezen?

Mesatarisht, një person ndan rreth 25% të ADN-së me hallën, tezen, dajën apo xhaxhain biologjik, kur bëhet fjalë për motrat ose vëllezërit e plotë të njërit prej prindërve. Sipas materialeve të Stanford at The Tech, marrëdhëniet hallë/teze–nip/mbesë, gjysh–nip/mbesë dhe gjysmëvëlla/gjysmëmotër kanë mesatarisht rreth 25% ADN të përbashkët.

Por fjala kyçe është “mesatarisht”. Për shkak të rikombinimit gjenetik dhe mënyrës së rastësishme se si segmentet e ADN-së kalojnë nga një brez në tjetrin, përqindja konkrete mund të jetë pak më e lartë ose më e ulët. Pra, biologjia nuk funksionon si një ndarje matematikore perfekte e tipareve të fytyrës.

Si mund t’i ngjajmë tezes kur ADN-në e marrim nga mamaja?

Këtu fillon pjesa më interesante. Imagjinoni dy motra: nënën dhe tezen. Të dyja kanë marrë ADN nga të njëjtët prindër, pra nga gjyshja dhe gjyshi i fëmijës, por ato nuk kanë marrë ekzaktësisht të njëjtin kombinim. Mesatarisht, motrat ose vëllezërit biologjikë ndajnë rreth 50% të ADN-së së tyre.

Kur nëna ka një fëmijë, ajo përsëri nuk ia transmeton të gjithë ADN-në e saj. Fëmija merr rreth gjysmën. Kjo do të thotë se kombinimi që përfundon te fëmija mund të përmbajë variante gjenetike të trashëguara nga gjyshërit që shfaqen shumë dukshëm edhe te tezja.

Rezultati? Fëmija mund të ketë sytë, formën e fytyrës apo një tjetër karakteristikë që familjarëve u duket shumë më e ngjashme me tezen sesa me nënën. Në realitet, fëmija nuk e ka “marrë” atë tipar nga tezja. Fëmija dhe tezja kanë trashëguar variante gjenetike nga paraardhës të përbashkët.

ADN-ja “përzihet” në çdo brez

Një nga mekanizmat kryesorë që shpjegon këto kombinime është rikombinimi gjenetik. Përpara se ADN-ja të kalojë te brezi tjetër, kromozomet shkëmbejnë dhe riorganizojnë pjesë të materialit gjenetik. Kështu, ajo që trashëgojmë nuk është thjesht një kopje e pandryshuar e kromozomeve të gjyshit apo gjyshes.

Stanford at The Tech e përshkruan këtë proces si një lloj “përzierjeje” të ADN-së në çdo brez. Kjo është edhe arsyeja pse nuk marrim domosdoshmërisht ekzaktësisht 25% të ADN-së nga secili prej katër gjyshërve. Mesatarja është afërsisht 25%, por përqindja konkrete mund të ndryshojë. Pikërisht kjo përzierje krijon kombinime të reja në çdo fëmijë.

Po pse dy vëllezër mund të duken krejtësisht ndryshe?

E njëjta logjikë shpjegon edhe një tjetër fenomen të zakonshëm: dy fëmijë të të njëjtëve prindër mund të kenë pamje shumë të ndryshme. Të dy marrin afërsisht 50% të ADN-së nga nëna dhe 50% nga babai, por nuk marrin domosdoshmërisht të njëjtën 50%.

Në një shpjegim të Stanford at The Tech theksohet pikërisht ky element: për shkak të mënyrës së trashëgimisë, dy vëllezër mund të marrin kombinime të ndryshme të ADN-së së prindërve. Njëri mund të ketë tipare që kujtojnë më shumë familjen e nënës, ndërsa tjetri familjen e babait. Madje, disa karakteristika mund të na kujtojnë një gjysh apo gjyshe, edhe pse nuk duken aq të theksuara te vetë prindi.

Pamja nuk përcaktohet nga një “gjen i vetëm”

Ekziston edhe një arsye tjetër pse ngjashmëria familjare është kaq komplekse. Shumë karakteristika të dukshme të njeriut nuk përcaktohen nga vetëm një gjen.

Tipare si gjatësia, ngjyra e lëkurës dhe shumë elemente të pamjes ndikohen nga kombinimi i varianteve të shumta gjenetike dhe, për disa karakteristika, edhe nga faktorët mjedisorë. Prandaj nuk ekziston një formulë e thjeshtë: “50% dukesh si mamaja dhe 50% si babai”. Trashëgimia biologjike është shumë më komplekse se kaq.

Një “lotari” gjenetike brenda së njëjtës familje

Mund ta imagjinojmë ADN-në si një kuvertë jashtëzakonisht të madhe letrash që përzihet vazhdimisht nga një brez në tjetrin. Prindërit kanë marrë kombinimin e tyre nga gjyshërit. Halla, tezja, daja apo xhaxhai kanë marrë një kombinim tjetër nga të njëjtët paraardhës. Më pas, kur lind brezi tjetër, “letrat” përzihen përsëri.

Prandaj një fëmijë mund të duket sikur është “kopje” e tezes, një tjetër t’i ngjajë gjyshit dhe një tjetër të ketë një kombinim që nuk të kujton menjëherë askënd. Por të gjitha këto tipare janë pjesë e të njëjtit mozaik familjar.

Kështu që, herën tjetër kur dikush në një drekë familjare thotë: “Ky fëmijë nuk i ngjan fare prindërve, është kopje e hallës”, shkenca ka një përgjigje. Nuk është aspak e pazakontë. Është thjesht gjenetika duke përzier përsëri “letrat” e familjes.