Nga Rudina Papajani
Ka emra që nuk i përkasin vetëm një kohe, sepse vepra e tyre ka aftësinë të udhëtojë përtej saj. Natasha Lako është një prej tyre. Poete, skenariste dhe një zë i veçantë i kulturës shqiptare, ajo ka ndërtuar gjatë dekadave një univers krijues ku fjala, imazhi, kujtesa, dashuria, koha dhe njeriu takohen në një hapësirë të përbashkët artistike. Të shkruash për Natasha Lakon do të thotë të hysh në një letërsi që nuk kërkon të bërtasë për t’u dëgjuar. Ajo vjen me një qetësi të thellë, me një gjuhë të përmbajtur, por të ngarkuar me nënkuptime, me atë forcë të rrallë që nuk e shpjegon gjithçka, por të bën të mendosh edhe pasi ke mbyllur faqen.
Poezia e Natasha Lakos ka një marrëdhënie të veçantë me realitetin. Ajo nuk e kopjon jetën, por e përthyen atë përmes figurës, metaforës dhe ndjesisë. Në vargjet e saj, një detaj i vogël mund të marrë peshën e një kujtimi të tërë, një heshtje mund të bëhet më e fuqishme se një fjalim, ndërsa një imazh i thjeshtë mund të hapë një univers të tërë emocional. Kjo është arsyeja pse poezia e saj nuk lexohet vetëm me sy; ajo përjetohet. Lexuesi nuk është thjesht përballë një teksti, por përballë një atmosfere, një bote të brendshme ku secili mund të gjejë diçka nga vetja.
Në krijimtarinë e Lakos, gruaja nuk është një figurë e vendosur në sfond. Ajo është një prani e fuqishme, një qenie që ndien, mendon, kujton, dashuron, humbet dhe kërkon kuptimin e ekzistencës së saj. Por poetja nuk e shndërron këtë përvojë në deklaratë të drejtpërdrejtë. Ajo e shpreh përmes një gjuhe të hollë, përmes gjurmëve të jetës, përmes asaj që thuhet dhe, po aq, përmes asaj që lihet pa u thënë. Në këtë pikë qëndron një pjesë e rëndësishme e modernitetit të saj: ajo i beson inteligjencës së lexuesit dhe nuk ia mbyll poezinë me një përgjigje të gatshme.
Koha është një tjetër prani e fuqishme në universin e saj. E shkuara dhe e tashmja nuk qëndrojnë të ndara; ato bashkëjetojnë. Kujtesa kthehet në një mënyrë për të kuptuar të tashmen, ndërsa e tashmja mbart brenda saj gjurmët e asaj që ka kaluar. Për këtë arsye, poezia e Lakos ka një dimension të thellë njerëzor. Ajo flet për atë që humbet, por edhe për atë që mbetet; për atë që ikën, por edhe për gjurmën që lë pas. Në këtë marrëdhënie me kohën, poezia e saj bëhet një lloj arkivi shpirtëror i njeriut.
Por Natasha Lako nuk është vetëm poete. Dimensioni i saj si skenariste e zgjeron edhe më tej portretin e saj artistik. Nëse në poezi ajo krijon imazhe me anë të fjalës, në skenar fjala kërkon të shndërrohet në pamje, në personazh, në lëvizje, në atmosferë. Poetja dhe skenaristja brenda saj nuk janë dy figura të ndara; ato plotësojnë njëra-tjetrën. Aftësia për të parë një skenë brenda një vargu dhe një poezi brenda një imazhi është një nga veçoritë që e bëjnë krijimtarinë e saj të dallueshme. Ajo e di se jo çdo emocion ka nevojë të shpjegohet dhe se ndonjëherë një fytyrë, një heshtje, një dritë apo një lëvizje mund të tregojë më shumë se një faqe e tërë dialogu.
Kjo marrëdhënie mes poezisë dhe skenarit e ka bërë Natasha Lakon një krijuese me një gjuhë artistike të shumëfishtë. Ajo nuk është mbyllur në një zhanër, sepse shqetësimi i saj kryesor nuk ka qenë zhanri, por njeriu. Dhe njeriu, në krijimtarinë e saj, shfaqet gjithmonë i vendosur përballë kohës, kujtesës, dashurisë, vetmisë dhe historisë.
Kjo e bën veprën e saj të komunikojë edhe me lexuesin e sotëm, në një kohë kur ritmi i jetës është bërë i shpejtë dhe fjala shpesh harxhohet pa u përjetuar.
Në këtë botë të zhurmshme, poezia e Natasha Lakos ka një vlerë të veçantë pikërisht sepse nuk bërtet. Ajo kërkon të dëgjohet në heshtje. Nuk të jep gjithçka menjëherë, por të lë një ndjesi që vazhdon të punojë brenda teje. Dhe ndoshta kjo është prova më e bukur e një poezie të vërtetë: ajo nuk përfundon kur mbaron leximi. Vazhdojnë pyetjet, vazhdojnë imazhet, vazhdon një emocion i vështirë për t’u emërtuar.
Natasha Lako është pjesë e një brezi të rëndësishëm të letërsisë shqiptare, por vepra e saj nuk mund të mbetet e mbyllur në një periudhë historike. Ajo ka një frymë që i reziston kohës, sepse nuk mbështetet vetëm te rrethanat e një epoke, por te përvojat themelore njerëzore. Dashuria, humbja, kujtesa, vetmia, shpresa dhe kërkimi i identitetit nuk kanë datë skadence.
Pikërisht për këtë arsye, edhe poezia e saj vazhdon të ketë arsye për t’u lexuar. Në fund, ndoshta më e rëndësishmja te Natasha Lako nuk është vetëm ajo që ka shkruar, por mënyra se si ka zgjedhur ta shohë botën. Ajo e ka parë realitetin përmes një lenteje poetike, duke kërkuar gjithmonë atë që fshihet pas sipërfaqes. Ka ditur ta kthejë fjalën në imazh, imazhin në emocion dhe emocionin në kujtesë. Si poete, ajo ka krijuar një zë të dallueshëm; si skenariste, ka dëshmuar se fjala mund të marrë jetë edhe përmes pamjes; si krijuese, ka lënë një gjurmë që nuk matet vetëm me libra, vargje apo skenarë, por me ndikimin që arti i saj ka te lexuesi dhe te kujtesa kulturore.
