La versione in lingua italiana la puoi leggere qui
GJUHA DHE IDENTITETI | Mbas ma se pesë shekujsh trashëgimi sidomos me gojë, një vepër me 25 mijë zëra dokumenton të folmet e Pallagorit, Karfizzit e Shën Nikollës së Arbëreshëve.
Profesori Carmine Gentile ka mbledhur në terren një pasuri gjuhësore të përcjellë brez mbas brezi. Në fjalor gjenden edhe fjalë të harruara, fjalë të urta, shprehje popullore e terma të lidhur me botën bujqësore e blegtorale. Tani sfida kalon te shkolla, institucionet dhe digjitalizimi përmes inteligjencës artificiale.
Një gjuhë mund të ketë mbijetuar pesë shekuj dhe, në të njëjtën kohë, të rrezikojë të zhduket brenda vetëm një brezi. Kjo është kundërthënia që shoqëron sot arbëreshen, gjuhën me prejardhje shqiptare të ruajtur nga komunitetet arbëreshe të pranishme në shumë zona të Italisë së Jugut.
Një gjuhë që për shekuj është përcjellë sidomos me gojë dhe që sot ka nevojë për mjete të reja që të vazhdojë të jetojë.
Kësaj sfide i është kushtuar profesori Carmine Gentile, autor i një fjalori të ri të arbëreshes, i cili përmban rreth 25 mijë zëra. Një vepër e ndërtuar gjatë gati njëzet vjetëve kërkimi në terren dhe e paraqitur nga Gentile në mikrofonat e Radio Radicale, në rubrikën Albania italiano fa.
NJËZET VJET NË KUJTESËN E KOMUNITETEVE
Mbas mijëra fjalëve të mbledhura qëndron një punë e gjatë dhe e duruar. Gentile e ka kryer kërkimin vetë, pa një ekip të mirëfilltë studiuesish, duke intervistuar banorët e komuniteteve arbëreshe dhe duke kërkuar të rikuperojë terma që, në shumë raste, kishin mbetur vetëm në kujtesën e të moshuarve.
Vështirësia ma e madhe lidhej sidomos me fjalorin e botës së vjetër bujqësore dhe blegtorale. Me ndryshimin e shoqërisë, shumë veprimtari janë zhdukur ose janë ndryshuar thellë dhe bashkë me to kanë nisur të zhduken edhe fjalët që i përshkruanin.
Kërkimi, pra, nuk ishte thjesht të pyetej një informator se cila ishte fjala arbëreshe për një fjalë italiane.
Shpesh duhej të hapej një bisedë, të kujtoheshin situata e sende dhe të shoqërohej bashkëbiseduesi derisa fjala e kërkuar të dilte përsëri nga kujtesa.
Edhe për këtë arsye puna ka zgjatur gati njëzet vjet.
JO VETËM NJË ARBËRESHE, POR TË FOLME TË NDRYSHME
Fjalori nuk ka si qëllim të vendosë një version të vetëm dhe të njëtrajtshëm të gjuhës.
Përkundrazi, një ndër qëllimet kryesore të tij është të dokumentojë ndryshimet ndërmjet komuniteteve të Pallagorit, Karfizzit dhe Shën Nikollës së Arbëreshëve, në Kalabri.
Të trija këto bashkësi kanë një prejardhje të përbashkët gjuhësore, por gjatë shekujve kanë zhvilluar veçori të veta.
Gentile ka kërkuar, pra, të “fotografojë” të folmet e ndryshme, duke ruajtur veçantitë e tyre.
Një zgjedhje e rëndësishme, sepse, sipas autorit, do të ishte e pamundur dhe jo e drejtë të fshiheshin ndryshimet që historia ka krijuar.
NJË FJALOR QË TREGON EDHE NJË KULTURË
Rreth 25 mijë fjalët e përfshira në vepër shoqërohen me pjesë kushtuar toponimisë, onomastikës dhe gjeografisë.
Por pasuria e mbledhur shkon shumë përtej një fjalori të thjeshtë.
Në vepër gjenden edhe fjalë të urta, shprehje popullore dhe dëshmi të traditës, që lejojnë të rindërtohet bota kulturore në të cilën është rritur gjuha.
Vëmendje e veçantë i është kushtuar fjalëve që tashmë janë zhdukur ose që janë pranë zhdukjes.
T’i ruash ato do të thotë të ruash edhe kujtesën e veprimtarive, mjeteve dhe marrëdhënieve shoqërore të një shoqërie që nuk ekziston ma në formën e dikurshme.
Është një lloj fotografie gjuhësore e një bote që po perëndon.
KUR NJË FJALË ITALIANE KA MA SHUMË PËRKTHIME
Një tjetër veçori e rëndësishme e fjalorit lidhet me faktin se një fjalë e vetme italiane mund të ketë disa përkime në arbëreshe.
Për të mos e lënë lexuesin përballë një liste të thjeshtë përkthimesh, Gentile ka vendosur për çdo term edhe shembuj përdorimi dhe fjali që ndihmojnë të kuptohet kuptimi dhe përdorimi i saktë në kontekst.
Ky është një element veçanërisht i rëndësishëm për ata që duan jo vetëm të njohin kuptimin e një fjale, por të mësojnë konkretisht të flasin dhe të shkruajnë arbëreshe.
NGA TRASHËGIMIA GOJORE TE SHKOLLA
Problemi kryesor, megjithatë, është çfarë do të ndodhë me arbëreshen në dekadat e ardhshme.
Për Gentilen nuk mjafton të mbështetemi vetëm te trashëgimia familjare. Gjuha duhet të hyjë në shkollë me mjete të përshtatshme dhe me mësues të përgatitur.
Për këtë arsye, paralelisht me fjalorin, autori po punon mbi një manual për nxënësit e shkollës së detyrueshme dhe mbi një tjetër mjet të posaçëm për mësuesit.
Përgatitja e mësuesve konsiderohet thelbësore.
Të jesh folës i gjuhës nuk do të thotë automatikisht të jesh në gjendje ta mësosh atë. Duhen njohuri gramatikore dhe mjete didaktike të përshtatshme.
Qëllimi është të ndërtohet një rrugë që ta çojë arbëreshen nga familjet në klasat e shkollës, duke e kthyer nga një pasuri e së kaluarës në një gjuhë që të rinjtë mund të vazhdojnë ta përdorin.
ROLI I BASHKIVE DHE I INSTITUCIONEVE
Fjalori është botuar nga Fondazione Solano di Cosenza, me kontributin e studiuesve dhe këshilltarëve shkencorë të fushës.
Gjatë intervistës Gentile ka nënvizuar edhe rolin e institucioneve vendore.
Kryetarët e bashkive të tri komunave të interesuara – Pallagori, Karfizzi dhe Shën Nikolla e Arbëreshëve – kanë shprehur zyrtarisht vullnetin për t’u angazhuar që gjuha të mësohet dhe të mos vdesë, duke parashikuar edhe blerjen e kopjeve të fjalorit.
Është një shenjë e rëndësishme, por sipas autorit nevojitet një angazhim ma i gjerë.
Komunitetet arbëreshe, në fakt, nuk ndodhen vetëm në këto tri qendra.
Ka shumë komunitete në Kalabri dhe në Siçili dhe, gjatë brezave, shumë arbëreshë kanë emigruar jashtë Italisë, në vende si Kanadaja, Gjermania dhe Anglia.
Për këtë arsye projekti duhet të arrijë jo vetëm në shkolla, por edhe te familjet dhe te komunitetet arbëreshe të emigruara.
ARBËRESHJA HYN NË EPOKËN DIGJITALE
Ruajtja e gjuhës kalon sot edhe përmes teknologjisë.
Pasuria e mbledhur në fjalor do të digjitalizohet.
Dhe pikërisht ky digjitalizim mund të hapë një perspektivë të re: përdorimin e materialit gjuhësor të mbledhur për të zhvilluar, në të ardhmen, mjete të përkthimit automatik të bazuara në inteligjencën artificiale.
Perspektiva është që të mund të përkthehet nga italishtja në arbëreshe dhe nga arbërishtja në italisht, duke e bërë gjuhën më të arritshme edhe për ata që nuk e kanë marrë si trashëgimi nga familja.
Për një gjuhë të përcjellë kryesisht përmes zërit, kalimi në botën digjitale mund të përfaqësojë një kthesë vendimtare.
NJË PASURI QË NUK MUND TË MBETET VETËM NË RAFTE
Dëshira e Gentiles është që fjalori të mos mbetet një vepër vetëm për studiuesit.
Ideja është të shtypen rreth 1.500 kopje, për t’ua shpërndarë falas familjeve të komuniteteve të interesuara dhe, kur të jetë e mundur, edhe arbëreshëve të emigruar.
Projekti duhet të përfshijë gjithashtu shkollat, bashkë me manualet e ardhshme për nxënësit dhe mësuesit.
Sepse qëllimi i vërtetë i kësaj pune nuk është vetëm të ruhet një gjuhë, por të bëhet që ajo të vazhdojë të jetojë.
Mbas pesë shekujsh trashëgimi gojore, rreziku është që brezat e rinj të njohin gjithnjë e ma pak fjalë, shprehje dhe forma gjuhësore të traditës.
Fjalori bëhet kështu një lloj arkivi i kujtesës: mbledh atë që ende ka mbetur gjallë dhe, në të njëjtën kohë, rikthen atë që po zhdukej.
25 mijë fjalët e Carmine Gentiles janë kështu shumë ma tepër se një listë zërash. Janë dëshmi e një historie, e një kulture dhe e një identiteti që kanë kaluar nëpër shekuj.
Sfida, tani, është që ato fjalë të mos mbeten vetëm të ruajtura në letër, por të kthehen në shtëpitë, shkollat dhe zërat e të rinjve.
